Ushbu sharhda asosiy investitsiya vositalarining dinamikasi ko‘rib chiqiladi. Taqqoslash uchun ularning 2024-yil oxiridagi ko‘rsatkichlari va 2025-yil 18−19-dekabrdagi qiymatlaridan foydalanildi.
2025-yil investorlar uchun bir xil baholanadigan yil bo‘lmadi. Tashqi muhitdagi beqarorlik fonida ayrim aktivlar yuqori o‘sishni namoyish etgan bo‘lsa, an’anaviy moliyaviy instrumentlar ayrim hollarda yo‘qotishlarni ham qoplay olmadi.
Spot Kap Depo investitsiya bankiri Shodibek Kenjayev bilan birgalikda 2025-yilda oltin, aksiyalar, obligatsiyalar, shuningdek, so‘m va dollardagi omonatlar qanday natija ko‘rsatganini hamda qaysi instrumentlar eng samarali bo‘lganini tahlil qildi.
Oltin
Jahon bozorlaridagi geosiyosiy noaniqlik va beqarorlik sharoitida oltin 2025-yilda himoya aktivi maqomini yana bir bor tasdiqladi. U o‘sish sur’atlari bo‘yicha ham, investorlar tomonidan qiziqish darajasi bo‘yicha ham yilning mutlaq yetakchisiga aylandi. Markaziy bankning aholiga sotiladigan oltin quymalari qiymati yil davomida 54,23% ga oshdi.
Bu natija asosan narx shakllanish mexanizmi bilan izohlanadi: quymalarning boshlang‘ich narxi regulyator tomonidan jahon kotirovkalari, xususan London Gold Fixing Price asosida belgilanadi. 2025-yilda jahon bozorida oltin narxi 65,52% ga oshgan.
O‘sishga geosiyosiy keskinlik va jahon pul-kredit siyosatidagi yuqori noaniqlik omili sabab bo‘ldi. Bunday sharoitda investorlar an’anaviy ravishda oltinga asosiy himoya aktivi sifatida qarashadi, bu esa unga bo‘lgan talabning keskin oshishiga olib keladi.
Tijorat banklarida oltin quymalarning barqaror mavjudligi shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda ham xuddi shunday tendensiya kuzatildi. Yil davomida dollar kursining zaiflashuvi fonida ko‘plab omonatchilar kapitalni saqlashning muqobil yo‘llarini izlab, global o‘sish trendida bo‘lgan oltinni tanladi.
Obligatsiyalar
2025-yilda kutilmaganda yuqori daromadlilikni namoyish etgan keyingi aktiv — korporativ obligatsiyalar bo‘ldi. Yil davomida ularga bo‘lgan talab deyarli keskin oshdi. Bozorda yillik 28% gacha daromadlilikka ega obligatsiyalar muomalada bo‘ldi, o‘rtacha stavka esa 25% atrofida shakllandi. Bu ko‘rsatkich aksariyat muqobil instrumentlardan ancha yuqori.
Jahon amaliyotida obligatsiyalar fond bozorining poydevori hisoblanadi. O‘zbekistonda bu vosita endigina ommalashib bormoqda va 2025-yilda unga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada oshdi.
Investitsiya jarayoni nisbatan sodda: investor brokerlik hisobini ochadi va uni mablag‘ bilan to‘ldiradi. Shundan so‘ng obligatsiyalarni fond birjasi platformasi orqali (jumladan, GOINVEST mobil ilovasi orqali) birlamchi yoki ikkilamchi bozordan xarid qilish mumkin. Ikkilamchi bozorda bitim tuzishda yig‘ilgan kupon daromadi (YKD) va boshqa texnik jihatlarni inobatga olish muhim.
Obligatsiya sotib olingach, investor emissiya shartlariga qarab oyma-oy yoki chorakda kupon daromadini oladi. Kupon — bu foiz daromadi bo‘lib, obligatsiyaning nominal qiymati (masalan, joylashtirishda 100 ming so‘m) muomaladan chiqish muddati yakunida so‘nggi kupon bilan birga qaytariladi.
Obligatsiyalarning yana bir afzalligi — likvidlik. Zarurat tug‘ilganda investor qimmatli qog‘ozlarni fond birjasida sotuvga qo‘yib, pozitsiyadan nisbatan tez chiqishi mumkin.
Aksiyalar
Yana bir aktivlar toifasi — aksiyalar. Bank omonatlari yuqori ommabopligiga qaramay, 2025-yilda aynan aksiyalar daromadlilik bo‘yicha ularni ortda qoldirdi.
KAP DEPO indeksi yil davomida 142,3 punktdan 176,7 punktgacha ko‘tarilib, 24,2% o‘sishni ko‘rsatdi. Fond indeksi uchun bu kuchli natija hisoblanadi, ayniqsa, u atigi to‘qqizta emitent asosida shakllanganini inobatga olganda.
Shu bilan birga, indeksga to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiya qilish imkoni bo‘lmasa-da, uning dinamikasi fond bozorining umumiy holatini aks ettiruvchi muhim ko‘rsatkich bo‘lib qolmoqda.
Indeks tarkibida eng yuqori o‘sish O‘zbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasi (O‘zRTXB) aksiyalarida qayd etildi — yil boshidan buyon ularning qiymati 94,5% ga oshdi, dividendlarni hisobga olganda esa 105% ni tashkil etdi. Ikkinchi o‘rinda Hamkorbank oddiy aksiyalari bo‘lib, ular 67,7% ga (dividendlar bilan 72,8%) qimmatlashdi. Kuchli uchlikni O‘zbektelekom aksiyalari yakunladi — o‘sish 42,7% bo‘ldi.
Shu bilan birga, fond birjasining asosiy indeksi — UCI (listingdagi barcha kompaniyalarni qamrab oladi) yil davomida 7,6% ga oshdi. Bu mo‘tadil, biroq ijobiy natija bo‘lib, bozor investorlar uchun qulay yo‘nalishda harakatlanganini ko‘rsatadi.
So‘mdagi omonatlar
2025-yilda milliy valyutadagi depozitlar bo‘yicha vaziyat asosan oldindan kutilgan edi. Yil boshida aholi uchun o‘rtacha stavka 22,1%, yuridik shaxslar uchun esa 16,8% ni tashkil etdi.
So‘mning mustahkamlanishi fonida bunday omonatlar ayniqsa jozibador ko‘rindi: mablag‘ foiz daromadi keltirdi, valyutaning o‘zi esa qimmatlashdi. Konservativ investorlar uchun bu deyarli ideal ssenariy bo‘ldi.
Shunga qaramay, banklarning umumiy depozit portfeli 2025-yilning to‘liq bo‘lmagan davrida 22,3% ga oshdi. Taqqoslash uchun, 2024-yil yakunida o‘sish 27,7% bo‘lgan. Sur’atlarning sekinlashuvini muqobil vositalarga, birinchi navbatda, oltin va obligatsiyalarga qiziqish ortgani, shuningdek, 2025-yilda kafolatlangan omonat miqdori 200 mln so‘m etib cheklangani bilan izohlash mumkin.
Valyutadagi omonatlar
2025-yilda eng murakkab vaziyat aynan valyutadagi omonatlar bilan bog‘liq bo‘ldi. Yil boshida aholi uchun o‘rtacha stavka 5,2%, biznes uchun esa 5,4% edi. Biroq yil davomida so‘mning 6,7% dan ortiq mustahkamlanishi foiz daromadini to‘liq yo‘qqa chiqardi. Taqqoslash uchun, 2024-yil oxirida dollar kursi 12 920,48 so‘mni tashkil etgan.
Natijada, ilgari eng ishonchli jamg‘arma vositasi hisoblangan instrument real ifodada eng zararli aktivga aylandi.
Shu bilan birga, so‘mning mustahkamlanishi uzoq muddatli trend sifatida qaralmayapti. S&P Ratings prognoziga ko‘ra, keyingi yillarda o‘rtacha yillik devalvatsiya 4,5% atrofida bo‘ladi. Kutilishicha, dollar kursi 2026-yilda 12 595 so‘m, 2027-yilda 13 158 so‘m, 2028-yilda esa 13 751 so‘mni tashkil etadi.
Shu sababli, 2025-yildagi vaziyat bir martalik holat bo‘lib, valyuta omonatlari diversifikatsiyalangan jamg‘arma strategiyasining bir qismi sifatida o‘z ahamiyatini saqlab qoladi.
Xulosa
Farqlarni yaqqolroq ko‘rsatish uchun, 2025-yil boshida 100 mln so‘mga ega bo‘lgan investor ushbu summani har bir instrumentga alohida joylashtirganini tasavvur qilamiz. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda inflyatsiya 7,3% ni tashkil etganini inobatga olib, nominal va real daromadlilikni solishtiramiz:
- Oltin: kapital 154,23 mln so‘mgacha (+54,23%) o‘sdi, inflyatsiyani hisobga olgan holda real daromadlilik — 43,7%.
- Obligatsiyalar: kapital 125 mln so‘mgacha oshdi (+25%), real daromadlilik — 16,5%.
- Aksiyalar (KAP DEPO indeksi): kapital 124,2 mln so‘mga (+24,2%) yetdi, real daromadlilik — 15,8%.
- So‘mdagi omonatlar (aholi uchun): kapital — 122,1 mln so‘m (+22,1%), real daromadlilik — 13,8%.
- Valyutadagi omonatlar: 2024-yil oxirida $7 740 ga aylantirilgan 100 mln so‘m 2025-yil oxiriga kelib $8 142,5 bo‘ldi. Biroq Markaziy bank kursi bo‘yicha qayta konvertatsiya qilinganda bu atigi 98,2 mln so‘mni tashkil etadi. Kurs farqidan zarar — 1,8 mln so‘m, real daromadlilik esa − minus 8,47%.
2025-yil bir xil boshlang‘ich kapital bilan ham natijalar qanchalik farq qilishi mumkinligini yaqqol ko‘rsatdi. Xavfni qabul qilgan investorlar ancha yuqori daromad oldi. Konservativ yondashuvni tanlab, valyuta omonatlariga sarmoya kiritganlar esa nafaqat kapitalni saqlab qola olmadi, balki real yo‘qotishlarga ham duch keldi.
2026-yilda bunday keskin tafovutlar kutilmaydi. Yangi IPO‘lar va sifatli korporativ obligatsiyalar fonida aksiyalar hamda obligatsiyalar investorlar e’tiborida qolishi mumkin.
Oltin bozori esa ehtimol yanada o‘zgaruvchan bo‘lib, keskin narx tebranishlari bilan ajralib turadi. Bank omonatlari himoya funksiyasini saqlab qoladi, biroq so‘mga bo‘lgan ishonchning mustahkamlanishi valyuta depozitlariga qiziqishni kamaytirishi va natijada ular bo‘yicha stavkalarning 2−3 foiz bandga oshishiga olib kelishi mumkin.
