Ehrom Jumanazarov 1993-yilda Jizzax viloyati, Zomin tumanida tavallud topgan. Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti qoshidagi Shayxontohur akademik litseyi hamda Toshkentdagi Xalqaro Vestminster universitetining iqtisodiyot va moliya yo‘nalishini bitirgan.
2022-yilda u AQShning Kornell universitetida biznes boshqaruvi magistratura dasturiga o‘qishga kirib, uni tamomlagan. Hozirda Amazon kompaniyasining AQShdagi Sietl shahridagi ofisida katta chakana savdo menejeri lavozimida faoliyat yuritmoqda.
Ehrom Spot’ga xalqaro investitsiya va korporativ muhitdagi ish jarayoni, o‘zbekistonlik mutaxassislar xalqaro kompaniyalarga ishga kirayotganda nimalarga ko‘proq eʼtibor berishlari kerakligi, shuningdek, O‘zbekistonda marketpleyslar bozorining rivojlanishi va istiqbollari haqida gapirib berdi.
O‘qish paytida ish topishingiz va keyinchalik Amazonga kirishingiz uchun qancha vaqt ketgan?
Ochig‘ini aytsam, Amazonga kirgunimcha butun o‘qish davrimni, yaʼni ikki yilimni faqat ish qidirish va shu jarayonga tayyorlanishga sarflaganman. Tashqaridan qaraganda magistratura 2 yillik oddiy akademik dastur bo‘lib ko‘rinishi mumkin, lekin ichkarida muhit butunlay boshqacha: o‘qishga kelgan birinchi kuningizdan boshlab ishga topshirish poygasi boshlanadi.
Masalan, darslar avgust yoki sentabrda boshlansa, darrov yozgi amaliyot uchun hujjat topshirish boshlanib ketadi. Sentabr, oktabr va noyabr oylari tinimsiz hujjatlar jo‘natish, kompaniyalar bilan muloqot qilish va universitetga kelgan brend vakillari bilan muloqot tadbirlari bo‘lib o‘tadi. Maqsad bitta ularda ijobiy taassurot qoldirib, intervyu bosqichiga yo‘llanma olish. Keyin noyabr va yanvar oylarida suhbatlar bo‘lib o‘tadi va qish oxiriga borib natijalar chiqadi.
Odatda, ko‘pchilik birinchi kurs oxirida amaliyotga borib, muvaffaqiyatli o‘tsa, o‘sha joyning o‘zidan doimiy ishga taklif oladi. Menda esa jarayon biroz boshqacha kechgan. Birinchi kursda sog‘liqni saqlash sohasidagi yirik kompaniyada amaliyot qildim. Biroq ikkinchi kursda ish qidirish jarayonini yana mutlaqo boshidan boshlashimga to‘g‘ri keldi.
Foto: Ehrom Jumanazarovning shaxsiy arxividan
Aynan o‘sha paytda oliygohda o‘tkazilgan muloqot tadbirlarining birida asli saudiya-arabistonlik bir mutaxassis bilan tanishib qoldim. U bizning oliygohni bitirib, Amazonda faoliyat yuritardi. U bilan juda uzoq suhbatlar qurdik, o‘shanda Amazondagi karyerasi qanday boshlangani va qanday kechganini batafsil o‘rgandim. Uning bergan maʼlumotlari va tavsiyalari sabab aynan hozir ishlab turgan sohamga va lavozimimga bo‘lgan qiziqishim kutilmaganda ortdi.
Xalqaro amaliyotda kompaniya ichidagi xodimning tavsiyasi orqali ishga topshirish tizimi mavjud. Yakunda o‘sha inson orqali tavsiyanoma olib, uzoq davom etgan qiyinchiliklardan so‘ng, ikkinchi kursning bahorida Amazon eshiklari men uchun ochilgandi.
Amazon kompaniyasiga ishga kirish qanday bosqichlardan iborat? Rezyume yoki ichki tavsiya — qaysi biri hal qiluvchi rol o‘ynaydi?
Amazon’da ishga qabul qilish bosqichlari deyarli barcha lavozimlar uchun bir xil standartga ega. Albatta, dasturiy ta’minot muhandisligi kabi IT yo‘nalishlarida jarayonga qo‘shimcha texnik testlar va sinovlar qo‘shilishi mumkin. Biroq menejment, biznes va boshqaruv yo‘nalishlaridagi aksariyat lavozimlar uchun jarayon deyarli bir xil bo‘ladi:
- Hujjat topshirish: rezyume taqdim etish bosqichi.
- Onlayn baholash: nomzodning mantiqiy fikrlashi va qaror qabul qilish qobiliyatini sinovdan o‘tkazuvchi testlar.
- Birinchi intervyu: kompaniya vakili yoki rekruter bilan yakka tartibdagi intervyu.
- Ikkinchi intervyu: eng murakkab bosqichlardan biri bo‘lib, bir kunda 4−5 nafar bo‘lajak hamkasb va rahbarlar bilan alohida suhbatlardan o‘tiladi.
Hujjat topshirish jarayonida muvaffaqiyat qozonish ko‘p jihatdan ikki omilga bog‘liq: ichki tavsiya va rezyumening lavozimga mosligi.
Birinchidan, vakansiyani ko‘rgach, faqatgina saytdan ariza yuborish bilan cheklanmaslik kerak. Kompaniya ichida ishlaydigan biror xodimni topib, u orqali ichki tavsiya bilan topshirish maqsadga muvofiq. Bu intervyuga chaqirilishga kafolat bermaydi, lekin arizangizni e’tiboriga tezroq tushish imkoniyatini sezilarli oshiradi. Agar sizni tavsiya qilayotgan xodim aynan shu jamoada ishlasa yoki ishga qabul qiluvchi menejerni tanisa hamda sizni ushbu lavozimga mos nomzod sifatida tavsiya qilsa, ishga qabul qilinish imkoniyati yanada oshadi. Bunday tanish bo‘lmagan taqdirda ham, kompaniyaning boshqa bo‘limidagi xodim orqali tavsiya olish foydali bo‘ladi.
Foto: Ehrom Jumanazarovning shaxsiy arxividan
Ikkinchidan, rezyumedagi ma’lumotlar siz topshirayotgan lavozim e’loniga to‘liq mos bo‘lishi kerak. E’londa ish beruvchi kundalik vazifalar va talab etiladigan ko‘nikmalarni aniq ko‘rsatadi. Siz esa rezyumeda aynan shu talablarni bajara olishingizni isbotlab berishingiz kerak.
Masalan, agar e’londa “ma'lumotlar bilan ishlash, katta hajmdagi statistik ma’lumotlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish” kabi talablar bo‘lsa, rezyumeda avvalgi ish tajribangizda ma’lumotlar bilan qanday ishlaganingizni, qanday tahliliy yondashuvlardan foydalanganingiz va buning natijasida qanday natijalarga erishganingizni aniq, imkon qadar raqamlar bilan ko‘rsatish kerak. Shundagina rezyume tizim filtridan muvaffaqiyatli o‘tadi.
Endi bevosita intervyu qismiga o‘tsak. Sizga qanday savollar berilgandi?
Amazondagi intervyu jarayoni boshqa kompaniyalardan sezilarli darajada farq qiladi. Agar suhbat bir soatga mo‘ljallangan bo‘lsa, uning xronologiyasi odatda quyidagicha taqsimlanadi:
- Dastlabki 10 daqiqa tanishuvga ajratiladi. Ikki tomon ham o‘zining professional faoliyati haqida qisqacha maʼlumot beradi, intervyu oluvchi esa o‘zi rahbarlik qilayotgan jamoa va nomzod topshirayotgan pozitsiya haqida gapirib beradi.
- Keyingi 40 daqiqa esa sof intervyu jarayoniga ketadi. Mana shu qismda Amazon o‘zining noodatiy yondashuvini ko‘rsatadi. Bu yerda asosan nomzodning o‘tmishdagi ish tajribasiga asoslangan xulq-atvor va vaziyatli savollar beriladi. Sizga qandaydir muayyan holatni eslatilib, o‘sha vaziyatni qanday boshqarganingiz va undan qanday chiqqaningiz so‘raladi.
Menga berilgan savollar bevosita yuqorida aytib o‘tganim: yetakchilik, maʼlumotlar bilan ishlash va muzokara ko‘nikmalariga bog‘liq edi. Masalan: “Ish tajribangizda hamkasbingiz yoki sherigingiz bilan kelishmovchilik bo‘lgan vaziyat va o‘sha konfliktni qanday hal qilganingiz haqida gapirib bering”, — deb so‘rashgandi.
Siz biron bir vaziyat haqida 2−3 daqiqa davomida gapirib bersangiz, “mana shunday qaror qabul qilganman va vaziyatdan chiqqanman”, deb javob berishingiz bilan intervyu oluvchi tinimsiz ravishda chuqurlashtirilgan qo‘shimcha savollar berishni boshlaydi. Bitta keysning o‘zidan o‘rtacha 4−5 ta qo‘shimcha savol tug‘iladi. Shuning uchun intervyu davomida jami 4−5 ta katta vaziyatli savol so‘raladi, xolos. Lekin ularning ichki qatlamlarini tekshirish uchun beriladigan qo‘shimcha savollar soni 20 tadan oshib ketishi mumkin.
Nomzodlar suhbatda eng ko‘p yo‘l qo‘yadigan xatolar nimalardan iborat?
O‘zim yo‘l qo‘ygan xatolar va atrofimdagi boshqa yigit-qizlarning tajribasidan kelib chiqib aytadigan bo‘lsam, eng asosiy kamchilik tayyorgarlikning yetarli emasligi va intervyu davomida o‘ziga bo‘lgan ishonchning pastligidir. Menimcha, bu ikkalasi bir-biriga juda bog‘liq narsalar. Chunki, tayyorgarligingiz juda zo‘r bo‘lsa, hamma maʼlumotlarni to‘plab chiqqan bo‘lsangiz, suhbatga kirganda hamma narsa yodingizda turadi va tabiiyki, ko‘proq ishonch bilan gapirasiz.
Foto: Javohir Esonboyev / Spot
Ko‘pchilik aynan mana shu ikkita nuqtada xatoga yo‘l qo‘yadi. Hozir o‘sha davrlarni eslab, o‘ylab qarasam, hammasi tayyorgarlikka borib taqalgan ekan. Birinchi kursdagi intervyularimda “Ozgina tayyorlanib olaman, kirganda o‘zi tabiiy ravishda tajribamdan kelib chiqib gapirib ketaveraman”, deb o‘ylaganman va bu eng katta xatoim bo‘lgan.
To‘g‘risini aytish kerak, bizda, yaʼni O‘zbekistondagi kompaniyalarda intervyuga juda qattiq, tizimli tayyorgarlik ko‘rish madaniyati deyarli yo‘q. O‘zim ham, boshqa tanishlarim ham mahalliy bozorda ishga topshirganda bunga ko‘p duch kelganmiz. Nomzodlar suhbatga asosan umumiy maʼlumotlar bilan, vaziyatga qarab javob berish niyatida kirib borishadi.
Lekin xalqaro darajada bu mutqalo boshqacha ishlaydi. Kompaniyalarga kirishdan oldin tushishi mumkin bo‘lgan savollar ro‘yxatini shakllantirib, ularning har bittasiga raqamlar bilan pishiq javob tayyorlash, kompaniyaning ichki muhitini va talablarini juda chuqur o‘rganish kerak bo‘ladi. Bu juda ko‘p vaqt va mehnat talab qiladigan jarayon.
Amazondagi hozirgi bevosita vazifalaringiz nimadan iborat va kundalik ishingizda qanday jarayonlarni boshqarasiz?
Amazonning onlayn savdo biznesi asosan ikkita katta yo‘nalishga bo‘linadi:
- 3P (Third Party). Bunda Amazon platforma hisoblanadi. Har xil distribyutorlar va brendlar o‘zlari kelib, o‘z mahsulotlarini mustaqil sotishadi.
- 1P (First Party). Bu Amazon’ning o‘zining anʼanaviy olib-sotish biznesi yaʼni, kompaniya yirik brendlardan mahsulotlarni ulgurji narxda tovar ko‘rinishida sotib oladi va keyin o‘zining saytida sotuvga qo‘yadi.
Men aynan mana shu 1P yaʼni Amazon’ning o‘z ulgurji savdosi kategoriyasidaman va brendlar bilan bo‘ladigan barcha muloqot hamda jarayonlarni nazorat qilaman.
Kundalik funksiyalarim esa asosan 3 ta yo‘nalishga bo‘linadi. Birinchisi zaxiralarni boshqarish. Bunda saytga yangi mahsulotlarni joylashtirishdan tortib, ularning sotilishigacha bo‘lgan butun jarayonni kuzatib boramiz. Asosiy maqsad xarid qilingan mahsulotlarning omborda ortiqcha qolib ketmasdan, o‘z vaqtida sotilishini ta’minlash. Chunki sotilmay qolgan zaxiralar kompaniya uchun qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi.
Foto: Ehrom Jumanazarovning shaxsiy arxividan
Ikkinchidan, narx va xarajatlarni boshqarish. Mahsulotlar narxini muntazam tahlil qilamiz. Narx oshsa, foyda ko‘payishi mumkin, ammo savdo hajmi kamayadi. Shu bois narx va xarajatlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, shuningdek, brendlar bilan muzokara qilib xarid narxlarini optimallashtirish ustida ishlaymiz.
Uchinchidan, yirik savdo kampaniyalarini boshqarish. Black Friday yoki Amazon Prime Day kabi aksiyalar davrida minglab mahsulotlarga katta chegirmalar beriladi. Bunday holatda chegirma tufayli yuzaga keladigan xarajatlarni brendlar bilan kelishgan holda qoplash va kampaniyaning samaradorligini ta’minlash ustida ishlaymiz.
Masalan, odatiy kunlarda brenddan $50 ga xarid qilib, saytda $100 ga sotayotgan mahsulotimizni aksiya vaqtida $70 ga tushirsak, brendlar bilan qo‘shimcha chegirmalar yoki maxsus shartlar bo‘yicha muzokara olib boramiz. Chunki katta chegirma savdo hajmini sezilarli oshiradi. Brendlar ham ko‘proq sotishdan manfaatdor bo‘lgani uchun, odatda bunday kampaniyalarni hamkorlikda rejalashtirib, xarajatlarni birgalikda qoplaymiz.
Amazon biznesini ikki qismga o‘zining ulgurji savdosi (1P) va tashqi sotuvchilar maydoniga (3P) ajratgandik. Kompaniya bu ikki yo‘nalish o‘rtasidagi muvozanatni qanday saqlaydi?
Aslida bu yerda muvozanat saqlanmaydi: tizim ochiq raqobat tamoyili asosida ishlaydi.
Yirik brendlar odatda bir vaqtning o‘zida ham Amazonga ulgurji mahsulot sotib, ham platformada mustaqil sotuvchi sifatida raqobat qilmaydi. Agar ular mahsulotni o‘zlari sotishni afzal ko‘rsa, Amazonga ulgurji yetkazib berishga ehtiyoj qolmaydi. Shu sababli ko‘pchilik yirik brendlar mahsulotni to‘g‘ridan-to‘g‘ri Amazonga sotishni ma’qul ko‘radi.
Biroq platformada turli distribyutorlar, dilerlar va mustaqil sotuvchilar ham faoliyat yuritadi. Ular mahsulotlarni mustaqil ravishda joylashtirib, narxlarni o‘zlari belgilaydi. Amazon esa bu jarayonga aralashmaydi va barcha sotuvchilar uchun bir xil sharoit yaratadi.
Amazon platforma egasi sifatida o‘zining ulgurji bo‘limiga (1P) ustunlik berishi mumkinmi?
Yo‘q. Amazon platformasida o‘zi sotadigan mahsulotlar va mustaqil sotuvchilar mahsulotlari o‘rtasida ochiq raqobat yaratadi.
Masalan, xaridor iPhone qidirsa va Amazon uni $950 ga, boshqa sotuvchi esa $900 ga taklif qilsa, tizim xaridorga avvalo $900 lik arzonroq variantni ko‘rsatadi. Ya’ni Amazon o‘z mahsulotlarini sun’iy ravishda oldinga surmaydi.
Xuddi shuningdek, yirik aksiyalar paytida ham barcha mahsulotlar bir xil qoidalar asosida saralanadi. Qaysi taklif xaridor uchun foydaliroq bo‘lsa, o‘sha yuqoriroq o‘rinda chiqadi.
Hozirda qaysi kategoriya uchun mas’ulsiz?
Oshxona jihozlari va buyumlari bo‘limidagi eng yirik kategoriyalardan birini boshqaraman. Bu yo‘nalishning yillik savdo hajmi qariyb $1,5 mlrdni tashkil etadi.
Foto: Javohir Esonboyev / Spot
Unda yillik savdosi $200-$300 mlnga yetadigan yirik xalqaro brendlar bor.
Siz bilan nechta o‘zbekistonliklar ishlaydi?
Ochig‘ini aytsam, biznes yo‘nalishida o‘zbekistonliklar hali ham unchalik ko‘p emas. Men 2024-yilda ish boshlaganimda, savdo bo‘limidagi mingdan ortiq xodim orasida birorta ham o‘zbekistonlik yo‘q edi.
Keyinchalik vaziyat asta-sekin o‘zgara boshladi. Hozir menda tashqari 3 nafar o‘zbekistonlik bor.
Keling, endi eng qiziqarli va ko‘pchilikni qiziqtiradigan moliya masalasiga to‘xtalsak. Amazonda ushbu yo‘nalishdagi mutaxassislar o‘rtacha qancha maosh olishadi?
Boya aytganimdek, hamma narsa nomzodning pozitsiyasiga va tajribasiga bog‘liq. Aynan men faoliyat yuritayotgan katta ulgurji savdo menejeri roliga to‘xtaladigan bo‘lsak, oylik darajasi bir nechta omillarga ko‘ra shakllanadi: nomzodning umumiy ish tajribasi, Amazondan oldin qayerlarda ishlagani, kompaniya ichidagi staji va eng muhimi ish taklifi olgan paytda rekruterlar bilan qanchalik yaxshi savdolasha olganiga qarab farq qiladi.
Agar o‘rtacha ko‘rsatkichlarni oladigan bo‘lsak, ushbu pozitsiyada yillik maosh $130 ming-$135 mingdan boshlanadi va tajribaga qarab yiliga $220 minggacha boradi.
Albatta, bu aytilgan raqamlar barcha soliqlar, sug‘urta va boshqa majburiy to‘lovlardan oldingi yalpi maosh hisoblanadi.
Faoliyatingiz davomida qatnashgan eng qiyin biznes qaror yoki vaziyat qanday bo‘lgan?
Eng qiyin vaziyat qaror qabul qilish emas, balki yuqori rahbariyatni o‘z fikrimga ishontirish bo‘lgan.
Bir safar $15-$20 mlnlik mahsulotni juda arzon narxda olish taklif qilingan. Jamoa buni yaxshi imkoniyat deb ko‘rgan, lekin men raqamlar asosida bu xarid bizga foydadan ko‘ra zarar keltirishini ko‘rsatdim. Zaxira darajasi, ombor sig‘imi va savdo prognozlarini tahlil qilib, mahsulot ortiqcha qolib ketishini asosladim. Natijada jamoa fikrimni qabul qildi va xarid bekor qilindi.
O‘zbekistondagi anʼanaviy ish madaniyatida ko‘pincha “boshliq nima desa, shu bo‘ladi” degan qarash ustunlik qiladi. Lekin Amazonda mutlaqo boshqacha. Agar men o‘sha kategoriyaning rahbari bo‘lsam, yuqori boshliqlarim fikrimga taʼsir o‘tkazishga harakat qilishi mumkin, biroq yakuniy qaror va masʼuliyat baribir zimmamda qoladi.
Bu vaziyat men uchun o‘z pozitsiyamni va tahlillarim to‘g‘riligini yuqori rahbariyat oldida himoya qila olish borasidagi eng esda qolarli tajribalardan biri bo‘lgan.
Kichik xatolar ham yirik moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkinmi? Shunday holatlarga aniq misol keltira olasizmi?
Ha, albatta. Ba’zan eng katta zararlar texnik nosozlikdan emas, oddiy inson xatosidan kelib chiqadi. Masalan, ba’zan aksiyalar paytida ma’lum bir tovarlarning narxlarini oxirgi daqiqalarda yangilashga to‘g‘ri keladi.
Foto: Ehrom Jumanazarovning shaxsiy arxividan
Oxirgi soniyalarda shoshilinch qilingan o‘zgartirishlar esa ko‘pincha eng katta muammolarni tug‘diradi. Bir marta shunday bo‘lgan: $800-$1000 atrofida turadigan qimmatbaho mahsulotni aksiyada $500 dan sotish rejalashtirilgandik. Xodim oxirgi daqiqada maʼlumotlarni to‘g‘rilayotganda, tasodifan bitta nolni yozishni unutib qoldirgan va narx $500 o‘rniga $50 bo‘lib ketgan.
Amazonda barcha yirik chegirmalar tungi soat 12:00 da hamma uxlayotgan vaqtda avtomatik tarzda ishga tushadi. Ertalab ofisga kelib tizimni ochgunimizcha, xaridorlar bu “ko‘rilmagan chegirma"ni payqab, 5000−10 ming donalab sotib olib olishgan. Natijada bitta nol sababli kompaniya ko‘rgan zarar bir necha million dollarga yetgan holatlar bo‘lgan.
Bundan tashqari, xaridlar hajmini prognoz qilishdagi xatolar ham qimmatga tushadi. Brendlar har doim o‘z tovarlarini Amazonga ko‘proq o‘tkazishga va “bizdan ko‘proq mahsulot sotib olinglar” deb bosim o‘tkazishga harakat qiladi. Agar bozor tahlilida zarracha xatoga yo‘l qo‘yib, keragidan ortiq hajmda buyurtma berib yuborsangiz, u tovarlar omborda qoldiq bo‘lib qolib ketadi. Bu ham kompaniya uchun juda katta muzlatilgan mablag‘ va to‘g‘ridan-to‘g‘ri moliyaviy zarar demakdir.
Omborda sotilmay qolib ketgan tovarlar bilan qanday yo‘l tutiladi? Ularni tugatish uchun qanday strategiyalardan foydalanasizlar?
Bunda birinchi navbatda brendlar bilan hamkorlik qilinadi, chunki tovarning tez sotilishi ularga ham foydali. Agar zaxira ortib qolsa, biz u brenddan yangi mahsulot xarid qilishni kamaytiramiz shuning uchun ular ham jarayonga qiziqadi.
Eng asosiy yo‘l chegirma va kampaniyalar. Bayram aksiyalari paytida sotilmay qolgan mahsulotlar maxsus chegirma bilan chiqariladi. Agar zarur bo‘lsa, chegirmaning bir qismini Amazon, bir qismini brend qoplaydi. Bu mahsulotni tez sotishga yordam beradi.
Ikkinchi yo‘l reklama. Brendlar o‘z mahsulotiga qo‘shimcha marketing budjeti ajratib, uni platformada oldingi o‘rinlarga chiqaradi va savdoni tezlashtiradi. Umuman olganda, maqsad ombor zaxirasini tez aylantirish, mahsulotni “muzlatib” qo‘ymaslik va kapitalni harakatda ushlab turish.
O‘zbekiston elektron tijorat bozorini ham kuzatib borasizmi? Bugungi kunda mamlakatimizda ushbu soha qanday rivojlanyapti deb o‘ylaysiz?
Ha, albatta, doimiy kuzatib boraman. O‘zbekistonda onlayn savdo juda tez rivojlanmoqda. Odamlar uchun qulaylik muhimlashgani sari raqamli xaridlar ham kundalik hayotning bir qismiga aylanib boryapti. Buni global tendensiyalar ham tasdiqlaydi: AQShda ham onlayn savdo o‘sishda davom etmoqda.
Sizningcha, odamlarni anʼanaviy do‘konlardan onlayn xaridga to‘liq o‘tishiga aynan qaysi omillar sabab bo‘lmoqda?
Agar O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan bozorlarni oladigan bo‘lsak, birinchi va asosiy omil bu qulaylik. Odamlar bitta kiyim yoki maishiy texnika sotib olish uchun savdo markazlariga borib, vaqt sarflab, do‘konma-do‘kon yurishni xohlamay qolishmoqda. Uyda o‘tirib, telefon orqali o‘z o‘lchamini tanlaydi, buyurtma beradi va u to‘g‘ridan-to‘g‘ri uyingizgacha yetkazib beriladi.
Lekin AQSh bozorlarda bugungi o‘sishni faqat qulaylik bilan tushuntirib bo‘lmaydi, chunki bu qulaylik u yerda 10−15 yil oldin ham mavjud edi. Amerikada onlayn savdoning hali ham o‘sayotganining asosiy sababi infratuzilmaning yangi bosqichga chiqishidir.
Ilgari onlayn platformalar orqali asosan kiyim-kechak, kitob yoki elektronika kabi tez yetkazib beriladigan ixcham tovarlar sotilgan bo‘lsa, bugun infratuzilma shunday darajaga yetdiki, avval yetkazib berish qiyin bo‘lgan yirik mahsulotlar ham onlayn sotila boshladi.
Amazonning ichki konferensiyasidan. Foto: Ehrom Jumanazarovning shaxsiy arxividan
Masalan, mebellar. Mebel kiyimga o‘xshab tez aylanadigan tovar emas, uni bir shtatdan ikkinchisiga tashish va saqlash juda katta xarajat talab qiladi. Hozir esa Amazon barcha shtatlardagi ombor tizimini shunday rivojlantirdiki, yirik mebellarni ham tezkor yetkazib berish imkoniyati yaratildi. Hatto kundalik oziq-ovqat mahsulotlarini ham “yangi uzilgandek” tez yetkazib berish tizimi yo‘lga qo‘yildi. Avval onlayn sotilmagan mana shu yangi kategoriyalar hisobiga g‘arbda onlayn savdoning o‘sishi hali ham davom etmoqda.
O‘zbekiston bozori ham aynan shu zanjir bo‘ylab rivojlanadi: hozir kiyim va elektronikadan boshlangan bo‘lsa, ertaga yirik mebellar, keyinchalik esa oziq-ovqat mahsulotlari ham to‘liq onlayn formatga o‘tadi.
O‘zbekistonlik ishlab chiqaruvchilar va brendlar o‘z mahsulotlarini Amazonda sotishni boshlashi uchun birinchi navbatda qaysi uchta amaliy qadamni tashlashi kerak?
Menimcha, uchta asosiy qadam bor.
- Bozor talabini chuqur tahlil qilish. Avvalo, qaysi mahsulotlar AQSh yoki Yevropa bozorida real talabga ega ekanini raqamlar asosida aniqlash kerak. Yaʼni “nimani ishlab chiqaramiz?” emas, balki “nimaga xaridor bor?” degan savol birinchi o‘rinda turadi.
- Logistika va yetkazib berish modelini to‘g‘ri qurish. Amazonda muvaffaqiyatning katta qismi logistika bilan bog‘liq. O‘zbekistondan to‘g‘ridan-to‘g‘ri eksport qilishda transport xarajatlari yuqori bo‘lishi mumkin. Shuning uchun mahsulotni qayerda saqlash, qanday yetkazish va qanday xarajat bilan bozorga chiqarishni oldindan aniq rejalashtirish kerak.
- Raqobatni oldindan hisoblash. Ko‘p brendlar faqat narxga qarab qaror qiladi. Shuning uchun kirishdan oldin raqobatchilar qanday reaksiya berishi mumkinligini va sizning ularga qarshi strategiyangizni ham hisoblab chiqish zarur.
Xulosa qilib aytganda, bu jarayon mahsulotdan ko‘ra ko‘proq tayyorgarlik, logistika va strategik fikrlashni talab qiladi.
Mazkur uchta qadamdan tashqari yana qaysi jihatlarga eʼtibor berish lozim? O‘zbekiston uchun eng to‘g‘ri yo‘nalish qaysi?
Albatta, qonuniy tomonlarini ham unutmaslik kerak. Mahsulot sotiladigan davlatda mualliflik huquqlari, brend daxlsizligi va sertifikatsiyadan o‘tish ancha qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, elektronika tovarlariga qaraganda, to‘qimachilik mahsulotlarini hujjatlashtirish nisbatan osonroq kechadi.
Hamma omillarni, ayniqsa yuqori transport xarajatlarimizni hisobga olsak, O‘zbekiston uchun eng to‘g‘ri va yagona yo‘l premium segmentga kirishdir.
Foto: Javohir Esonboyev / Spot
Aytaylik, mass marketda oddiy futbolkalar $10 dan sotiladi. Xitoylik ishlab chiqaruvchi ulkan hajmdagi ishlab chiqarish evaziga o‘sha futbolkani $5 ga tayyorlab, portga chiqaradi va $5 sof foyda ko‘radi. Biz esa transport xarajatlarimiz tufayli uni zo‘rg‘a $9 ga olib borsak, bizga $1 foyda qoladi. Agar Xitoy raqobatda bizni sindirish uchun narxni $7 ga tushirsa, ular hali ham foydada bo‘ladi, biz esa ssenariydan zarar bilan chiqib ketamiz.
Arzon mahsulotlar segmentida xalqaro gigantlar bilan raqobatlasha olmaymiz. Ammo O‘zbekistonda yuqori sifatli, o‘ziga xos dizaynga ega premium brend yaratsak, vaziyat o‘zgarishi mumkin.
Xalqaro bozorda $50 yoki $100 dan sotiladigan premium kiyimlar segmentiga kirsak, mahsulotning marjasi katta bo‘ladi. Premium tovarning daromadi yuqoriligi sababli, u bizning qimmat logistika xarajatlarimizni bemalol yopib ketadi. Biznes sifatida xorijda uzoq muddat yashab qolish imkoniyatimiz aynan mana shu premium kategoriyada ancha yuqori bo‘ladi.
Agar bugun O‘zbekistonda Amazon darajasidagi elektron tijorat biznesini qurish kerak bo‘lsa, siz aynan qaysi yo‘nalishdan boshlagan bo‘lardingiz?
Bu juda murakkab savol. Agar shunday loyihani boshlash kerak bo‘lsa, birinchi navbatda barcha e’tiborni infratuzilmaga logistika va ombor tizimiga qaratgan bo‘lardim.
Chunki bugun O‘zbekistonda asosiy muammo dasturiy taʼminot yoki odamlarning onlayn xaridga tayyor emasligida emas. Aksincha, aholining katta qismi smartfon ishlatadi, raqamli savodxonlik yetarli, hamma zamonaviy ilovalardan foydalanishni biladi. Agar siz bozorga mukammal dastur chiqarib, hamyonbop narxlarni taklif qilsangiz, odamlar bank kartalarini ulab, bitta tugma bilan buyurtma berishga allaqachon tayyor. Ammo muammo o‘sha tugma bosilgandan keyin boshlanadi. Bizda yetkazib berish va saqlash infratuzilmasi hali bu darajadagi masshtabga tayyor emas.
Bugun mahalliy bozorda yetkazib berish asosan skuterlar yoki yollanma yengil mashinalar yordamida amalga oshirilyapti. Bu model bilan xizmat ko‘rsatish sifatini nazorat qilish va butun mamlakat bo‘ylab kafolatli zanjir yaratish juda qiyin. Yo‘lda tovar shikastlanishi, kechikishi yoki sifati buzilishi xavfi yuqori.
Amazon tajribasida esa asosiy farq shundaki, ular kuchli ombor tarmog‘i, avtomatlashtirilgan logistika va juda optimallashtirilgan yetkazib berish tizimi orqali ishlaydi. Har bir jarayon maksimal darajada standartlashtirilgan va nazorat qilinadi.
Shuning uchun bunday biznesni qurishda birinchi qadam mahsulotdan ham, ilovadan ham oldin, kuchli logistika infratuzilmasini yaratish bo‘ladi.
Demak, butun respublika bo‘ylab bir xil sifatli xizmat ko‘rsatish uchun hududiy qamrovni o‘zgartirish kerak, shundaymi?
Albatta. Masalan, siz qaysidir mahsulotni Toshkentdagi omboringizga olib kelib qo‘ysangiz-u, uni Qoraqalpog‘iston yoki Surxondaryodagi xaridor sotib olmoqchi bo‘lsa, tizim ishlamay qoladi. Chunki, uni uzoq viloyatlarga qisqa muddatda va xavfsiz yetkazib beradigan logistik zanjir mavjud emas.
Foto: Ehrom Jumanazarovning shaxsiy arxividan
Shuning uchun Amazon nusxasini yaratish uchun faqat Toshkent bilan cheklanmay, butun O‘zbekistonni qamrab oluvchi strategik reja kerak. Hech bo‘lmaganda, Samarqand, Farg‘ona, Buxoro kabi yirik markazlar va shaharlar yaqinida:
- katta hajmdagi zamonaviy omborxonalar qurish;
- tovarni tezkor va xavfsiz tashiydigan maxsus avtopark shakllantirish;
- sifatli va tizimli ishlaydigan kuryerlar tarmog‘ini yaratish;
- va bularning barchasini real vaqt rejimida boshqaradigan onlayn logistik platformani ishga tushirish lozim.
Yetkazib berish muddati aslida qancha bo‘lishi kerak?
Bu savolda bitta “oltin qoida” bor: qancha tez bo‘lsa, shuncha yaxshi.
Hozir mijozlarning vaqtga bo‘lgan talabi juda o‘zgargan. Masalan, Amazon AQShda ayrim toifalar uchun ultra tez yetkazib berishni yo‘lga qo‘ygan — “30 daqiqadan kam”, ya’ni buyurtma berganingizdan keyin yarim soat ichida mahsulot eshigingizgacha yetib boradi.
Albatta, bu hamma mahsulotga tegishli emas. Mebel yoki yirik maishiy texnika kabi tovarlarda bunday tezlikning zarurati ham, amaliy imkoniyati ham yo‘q. Lekin kichik va tez kerak bo‘ladigan mahsulotlar, masalan, telefon zaryadkasi yoki kundalik mayda buyumlar uchun tezkor yetkazib berish katta ustunlik beradi.
O‘zbekistondan mahsulot eksport qilish haqida gap ketganda, ko‘pchilik milliy koloritga ega narsalarni masalan, atlas, qozon-o‘choq, paxta gulli choynak-piyola yoki o‘zimizning guruchlarni olib chiqishni o‘ylaydi. Bu foyda keltiradimi?
To‘g‘ri, xorijdagi o‘zbeklar bilan gaplashsangiz, ko‘pincha shunday g‘oyalar aytishadi. Men ham Amazonda ba’zan paxta gulli choynak-piyola yoki qozon kabi mahsulotlarni ko‘rib qolaman. Ularning o‘z auditoriyasi bor, asosan, o‘zbek, tojik, qirg‘iz va qozoqlar.
Lekin bu juda kichik bozor. Bunday mahsulotlar bilan butun Amerika yoki Yevropa iste’molchisini qamrab olib, katta hajmdagi biznes qurish qiyin, chunki bu mahsulotlarga keng omma darajasida talab yo‘q.
Global miqyosda o‘sish uchun asosiy yo‘nalish baribir to‘qimachilik sanoati, menimcha. O‘zbekistonning paxta bazasi kuchli, resurslarimiz bor. Turkiya yoki Bangladesh tajribasiga qarasak, ular ham xomashyodan emas, balki brend va ishlab chiqarish orqali global bozorga chiqqan.
Biz uchun ham eng to‘g‘ri yo‘l sifatli, premium to‘qimachilik brendlarini yaratish. Mahsulot shunday darajada bo‘lishi kerakki, u yuqori narxda sotilganda ham logistika xarajatlarini yopib, foyda keltira olsin va xalqaro bozorda raqobatga bardosh bera olsin.
Agar O‘zbekiston doirasidan chiqib, umuman global elektron tijorat bozoriga qarasak, eng ko‘p savdo qilinadigan, hech qachon o‘lmaydigan qaysi kategoriyalarni ko‘rsatgan bo‘lardingiz?
Maishiy texnika, kiyim-kechak va poyabzal.
