O‘sib borayotgan kompaniya uchun aylanma mablag‘larni to‘ldirish yoki texnika sotib olish uchun klassik kredit moliyalashtirishning yagona varianti emas. Biznesning vazifalari turlicha: birida uskunalar yetishmaydi, ikkinchisida yetkazib beruvchi soliq to‘lovidan bir hafta oldin to‘lovni so‘raydi, uchinchisida ulgurji xaridor partiyani bir oyga kechiktirib oladi. Bank amaliyotidagi har bir vazifa uchun o‘ziga xos vosita mavjud bo‘lib, ular o‘rtasidagi farq pulning qiymatida emas, balki bitimning tuzilishidadir.
So‘nggi yillarda O‘zbekistondagi tartibga solish maydoni ushbu vositalar uchun sezilarli darajada o‘zgardi:
- lizing 1999-yildagi “Lizing to‘g‘risida"gi qonun bilan tartibga solinadi;
- 2024-yilda faktoring prezidentning “Faktoring xizmatlari bozorini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PF-109-sonli farmoni tufayli yangi sur’at oldi;
- overdraft kreditlashning umumiy normalariga va bank bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq beriladi.
Lizing: biznesga asosiy vositalar kerak bo‘lganda
Lizing — bu moliyaviy ijaraning o‘ziga xos bir turi. Mijozning talabiga ko‘ra, lizing beruvchi pudratchidan uskunalar, transport vositalari yoki maxsus texnikani xarid qiladi va ularni muntazam to‘lovlar evaziga biznesga foydalanish uchun taqdim etadi.Lizing oluvchi lizing obyektini ushbu huquqni amalga oshirish sanasidagi lizing obyektining bozor qiymatidan past narxda sotib olish huquqiga ega bo‘ladi.
Kompaniya uchun qiymat shundaki, qimmatbaho aktiv darhol ishga tushadi va uning qiymati foydalanish muddatiga qarab taqsimlanadi. Katta mablag‘ bir martalik xarid uchun aylanmadan chiqib ketmaydi, pul xaridlar, ish haqi va marketing uchun qoladi. To‘lov tannarxga kiritiladi, aktiv esa bu vaqt davomida allaqachon ishlab turibdi va daromad keltirmoqda. Ishlab chiqarishni kengaytiradigan, avtomobil parkini yangilaydigan yoki o‘z uskunalari bilan yangi segmentga kiradigan biznes uchun lizing ko‘pincha klassik garovli kreditdan ko‘ra aniqroq bo‘ladi.
O‘zbekiston bozorida lizing bitimlari asosan ixtisoslashgan lizing kompaniyalari tomonidan amalga oshiriladi, biroq banklar ham bir nechta mahsulotlarni bitta kelishuvga birlashtiruvchi doiraviy kredit liniyalari orqali ushbu segmentda ishtirok etadi.
Qachon ko‘rib chiqish kerak: ishlab chiqarishni kengaytirish, avtomobil parkini yangilash, uskunalar yoki maxsus texnika sotib olish, ya’ni uzoq muddat xizmat qiladigan jismoniy aktiv kerak bo‘lgan vazifalarda.
Overdraft: kassa uzilishini yopish kerak bo‘lganda
Overdraft bank tomonidan belgilangan limit doirasida hisob-kitob varag‘i bo‘yicha ruxsat etilgan “minus"ga ketish imkoniyatidir. Aslida, bu hisob raqamga bog‘langan qayta tiklanadigan qisqa muddatli kredit hisoblanadi: limit kompaniyaning aylanmasi asosida belgilanadi, qoldiq yetishmaganda pul avtomatik ravishda yechib olinadi va to‘lov o‘sha hisob raqamga kelgan tushumlar orqali amalga oshiriladi.
Biznes uchun bu tushum hali kelib tushmagan kunlarda operatsion to‘lovlarni to‘xtatmaslik, balki pudratchilar bilan hisob-kitob qilish, xodimga ish haqi to‘lash yoki soliqlarni bugunoq to‘lash uchun kerak. Klassik kreditdan farqli o‘laroq, overdraft har bir to‘lov uchun alohida ariza talab qilmaydi, foizlar esa faqat amalda foydalanilgan summaga va qarzdorlikning haqiqiy kunlari uchun hisoblanadi.
Qachon ko‘rib chiqish kerak: tushumlar va majburiy to‘lovlar o‘rtasidagi qisqa uzilishlar, tushumning mavsumiy o‘zgarishlari, shoshilinch operatsion to‘lovlar paytida. Overdraft investitsiya vazifalari va uzoq muddatli moliyalashtirish uchun mo‘ljallanmagan.
Faktoring: mijozlar to‘lovni kechiktirib amalga oshirganda
Faktoring bu pul talabnomasidan voz kechish evaziga moliyalashtirishdir. Pudratchi to‘lovni kechiktirish sharti bilan tovarni jo‘natdi, lekin unga hozir pul kerak. Bank bu talabnomani sotib oladi, pudratchiga chegirmani olib tashlagan holda darhol to‘laydi, xaridor esa kechiktirish muddati davomida hisob-kitob qiladi.
Kapitalbankda ikkita format mavjud:
- Klassik faktoring (regress huquqi bilan) pudratchining tashabbusi bilan rasmiylashtiriladi: qoida tariqasida, u pulni jo‘natish kunida oladi. Moliyalashtirish limiti yetkazib beruvchiga belgilanadi.
- Reversiv faktoring xaridor tomonidan ta’minotchilardan kechiktirishni olish yoki uzaytirish uchun amalga oshiriladi. Moliyalashtirish limiti xaridorga belgilanadi.
Moliyalashtirish muddati — yetkazib berish sanasidan boshlab 90 kalendar kungacha, chegirma stavkasi va kutish davri uchun komissiya miqdori individual ravishda kelishiladi.
Qachon ko‘rib chiqish kerak: tarmoq xaridorlari va kechiktirishni talab qiladigan yirik kontragentlar bilan ishlash, bitta xaridorga muntazam yetkazib berish, norezidentlar bilan eksport bitimlari uchun. 2025-yil aprel oyidan boshlab, agar kontragent norezident bo‘lsa, xorijiy valyutada faktoringga ruxsat beriladi.
Vazifa uchun vositani qanday tanlash kerak?
Vositani tanlashda asosiy mezon xarajatning tabiati va pul kerak bo‘lgan muddatdir. O‘zini oqlashi tushunarli bo‘lgan uzoq muddatli aktiv lizing sohasiga kiradi. Tushumlar va majburiy to‘lovlar o‘rtasidagi qisqa uzilish overdraft bilan yopiladi. Kechiktirish sharti bilan xaridorlar bilan doimiy ishlash faktoring uchun vazifa sanaladi.
Vositalar bir-birini istisno qilmaydi va ko‘pincha kombinatsiyada ishlaydi. Ishlab chiqarish uskunalari lizingga olinadi, aylanma davr overdraft bilan qoplanadi, tarmoq xaridorlari bilan ishlash esa faktoring orqali amalga oshiriladi. Bu biznes uchun hamma narsani bitta garov kreditiga qo‘ymaslik, balki moliyalashtirishni vazifalar bo‘yicha taqsimlash imkonini beradi.
Kapitalbankda muqobil vositalar umumiy korporativ tizimda jamlangan: faktoringning ikkala formati alohida bitim asosida rasmiylashtiriladi, kengaytirilgan mahsulotlar to‘plami esa kreditlar, kafolatlar, lizinglar va akkreditivlarni o‘z ichiga oladi. Barcha mahsulotlar korporativ mijozlar uchun bank filiallarida mavjud.
Reklama huquqlari asosida.
