Avvalroq Soliq qo‘mitasi banklardan omonatlar va yirik P2P-o‘tkazmalari haqidagi ma‘lumotlarni olmoqchi ekani haqida xabar berilgandi.
Bir kun avval qo‘mita jamoatchilik muhokamasi uchun hukumat qarori loyihasini e‘lon qildi. Loyiha banklar tomonidan jismoniy va yuridik shaxslarning hisobvaraqlari hamda omonatlari to‘g‘risidagi ma‘lumotlarni soliq organlariga taqdim etish tartibini nazarda tutadi. Hujjat hali qabul qilinmagan.
Bir sutkaga yetmay hujjat ostida o‘zbek va rus tillarida 100 dan ortiq izoh paydo bo‘ldi. Ularning mutlaq ko‘pchiligi tanqidiy ruhda. Spot foydalanuvchilarning fikrlarini o‘rganib, asosiy dalillarni bir nechta mavzuli bloklarga ajratdi.
Konstitutsiyaga zidlik
Deyarli har ikkinchi izohda O‘zbekiston Konstitutsiyasining 41-moddasiga havola uchraydi. Mualliflarning fikricha, hukumat qarori qonunosti hujjati sanaladi, demak, Asosiy qonun bo‘lgan Konstitutsiya bilan mustahkamlangan huquqlarni cheklay olmaydi.
Bir necha muallif, shuningdek, 31-moddaga — shaxsiy hayot daxlsizligi, shaxsiy va oilaviy yozishmalar sir saqlanishiga ham murojaat qilmoqda. Bu boradagi eng ko‘p uchraydigan dalillardan biri shunday: fuqarolarning moliyaviy operatsiyalarini ommaviy monitoring qilishni joriy etish konstitutsiyaviy huquqni cheklashdir. 31-modda mazmuniga ko‘ra esa, bunday cheklovlar faqat parlament tomonidan qabul qilinadigan qonun bilan va faqatgina sud qarori asosida belgilanishi mumkin. Hukumat qarori esa buning uchun yetarli emas.
Ayrim mualliflar uch yil avval, yangilangan Konstitutsiya qabul qilinayotganda, shunga o‘xshash norma — P2P-o‘tkazmalari haqidagi ma‘lumotlarni soliq organlariga berish to‘g‘risidagi qoida — aynan Asosiy qonunga zid bo‘lgani uchun bekor qilinganini eslatmoqda.
2023-yil 1-maydan boshlab to‘lov tashkilotlariga P2P-o‘tkazmalarni amalga oshirishda xizmat uchun EHFlarni rasmiylashtirish va taqdim etish majburiyati yuklangan edi, ya‘ni o‘tkazmalar to‘g‘risidagi ma‘lumotlar soliq organlariga uzatilishi kerak edi. So‘ngra prezident bu holat Konstitutsiyaning bank operatsiyalari, omonatlar va hisobvaraqlar sirini kafolatlovchi 41-moddasiga zid ekanini ta‘kidlab, P2P-o‘tkazmalarini soliq nazorati qilish haqidagi normani bekor qilgan.
“Xotirasi uncha yaxshi bo‘lmaganlarga yana bir bor eslatib qo‘yish kerakki, uch yil avval yangi Konstitutsiya qabul qilinishi bilan uning ruhi va mazmuniga zid deb topilib bekor qilingan normalardan biri aynan soliq organlari tomonidan P2P-o‘tkazmalar haqida ma‘lumot yig‘ishni nazarda tutuvchi farmon normasi edi. Umid qilamanki, bu urinish ham avvalgilari kabi samarasiz bo‘lib chiqadi”, — deb yozgan sharhlovchilardan biri (Spot izohlarni anonim tarzda e‘lon qilmoqda).
Qonunchilikka zid holatlar
Izoh yozuvchilarning bir qismi amaldagi qonunchilikka zidliklar borligini ko‘rsatmoqda. Soliq kodeksining 134-moddasi ikki rejimni qat‘iy ajratadi: birinchisi — hisobvaraq ochilgani, yopilgani va rekvizitlari o‘zgargani to‘g‘risida avtomatik xabardor qilish; ikkinchisi — qoldiqlar, operatsiyalar va ko‘chirmalar haqidagi ma‘lumotlarni faqat soliq organining muayyan soliq to‘lovchiga nisbatan individual so‘roviga asosan taqdim etish. Loyiha esa amalda ikkinchi rejimni birinchisiga aylantirib, hech qanday so‘rovsiz va aniq shubhasiz operatsiyalar to‘g‘risidagi ma‘lumotlarni avtomatik tarzda ommaviy uzatishni joriy etmoqda. Vazirlar Mahkamasi qarori kodeksda nazarda tutilganidan kengroq majburiyatlarni yarata olmaydi — bu “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida"gi qonunga to‘g‘ridan-to‘g‘ri zid keladi.
Taqdim etiladigan ma‘lumotlar tarkibi kelgusida Markaziy bank va Soliq qo‘mitasi o‘rtasidagi kelishuvga ko‘ra o‘zgarishi mumkinligi haqidagi qoida alohida tanqid qilinmoqda. Mualliflar fikricha, bunga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi: shaxsiy hayotga aralashish hajmini idoralararo kelishuv ixtiyoriga topshirib qo‘yish mumkin emas — bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri qonun bilan belgilanishi shart.
Izoh yozganlardan biri quyidagi huquqiy masalani ko‘tarmoqda: loyiha orqali hukumat qarori bilan soliqqa tortish elementlarini tartibga solishga urinilmoqda, vaholanki, qonunga ko‘ra, ular faqat Soliq kodeksi bilan tartibga solinishi mumkin. Agar nizom kodeks normalarini takrorlasa, u ortiqcha va chalkashlikka sabab bo‘ladi, agar ularni o‘zgartirsa yoki to‘ldirsa, kodeksga zid keladi. Har ikki holatda ham uni hozirgi ko‘rinishda qabul qilish uchun asos yo‘q. Shu bois muallif yo qonunosti hujjatlari bilan tartibga solishdan butunlay voz kechishni, yo Oliy Majlis orqali qonunchilik tashabbusi bilan o‘zgartirishlar kiritishni taklif qilmoqda.
“Loyihaning taklif etilayotgan tahrirda qabul qilinishi ‘Bank siri to‘g‘risida‘gi qonun va Soliq kodeksida belgilangan bank sirini oshkor qilish holatlarining asossiz kengayishiga, shuningdek, avtomatik xabardor qilish va soliq organining so‘roviga asosan axborot taqdim etishning huquqiy rejimlari aralashib ketishiga olib kelishi mumkin. Yuqoridagilardan kelib chiqib, loyihani taqdim etilgan tahrirda rad etishni zarur deb hisoblayman”.
“Oddiy pul o‘tkazmalari shubhali bo‘lib qoladi”
Yana bir juda keng tarqalgan dalil — BHMning 500 baravari (oyiga 206 mln so‘m) chegarasi juda past va eng oddiy maishiy operatsiyalarni qamrab oladi: to‘y uchun pul, qarzni qaytarish, yaqin qarindosh bo‘lmagan odamning yordami (tog‘avachcha, quda-anda, quda-anda), birgalikdagi xarajatlar.
O‘zaro yordamning an‘anaviy o‘zbek shakllari — gap (tanishlar davrasida jamoaviy mablag‘ yig‘ish) va ehson (ma‘raka va bayramlarda xayr-ehson qilish) alohida ajralib turadi. Shu tarzda yig‘ilgan mablag‘lar chegara qiymatiga osongina yetadi, lekin bunda tadbirkorlikka hech qanday aloqasi bo‘lmaydi.
Izohlovchilar, shuningdek, ma‘lumotlar tranzaksiyaning ikkala tomoni haqida ham uzatilishiga e‘tibor qaratishadi: nafaqat qabul qiluvchi, balki yuboruvchi haqida ham — u o‘z ma‘lumotlari soliq bazasiga tushganidan umuman bexabar bo‘lishi mumkin.
Loyiha amalda yashirin daromad mavjudligida “aybdorlik prezumpsiyasi"ni joriy etadi: fuqaro o‘z o‘tkazmalari tadbirkorlik bilan bog‘liq emasligini o‘zi isbotlashga majbur bo‘ladi. Mualliflardan biri ham aniq xavotir bildirmoqda — soliq tekshiruvlaridan tashqari, kartalarni avtomatik ravishda bloklash ehtimoli bor.
“Nizomda yaqin qarindoshlardan kelib tushgan mablag‘lar uchun istisno nazarda tutilgan. Biroq amalda minglab fuqarolar do‘stlari va hamkasblaridan qarz oladilar, bir-birlariga moddiy yordam ko‘rsatadilar yoki turli to‘y va tadbirlar uchun pul yig‘adi (masalan, gap' yoki xayr-ehson). Soliq idoralari har bir bunday tranzaksiyaga 'tadbirkorlik faoliyati' deb shubha bilan qarashi, asossiz yurishlar va aholi o‘rtasida ommaviy noroziliklarni keltirib chiqaradi”.
E‘lon qilingan maqsadga teskari ta‘sir
Eng ko‘p uchraydigan “qarshi” dalillardan biri iqtisodiy oqibatlar haqidagi ogohlantirishlardir. Izoh yozuvchilarning fikricha, qaror yashirin iqtisodiyotni qisqartirish o‘rniga uni yana-da kuchaytiradi.
Mualliflardan biri quyidagi oqibatlar zanjirini tuzadi: P2P o‘tkazmalari ustidan nazoratning kuchaytirilishi muqarrar ravishda naqd pulga bo‘lgan talabning o‘sishiga, undan keyin esa dollarga bo‘lgan talabning o‘sishiga olib keladi. Bu kursga bosim o‘tkazadi va inflyatsiyani tezlashtiradi. Natijada, davlat iqtisodiy islohotlardan oldin bo‘lgani kabi yana valyuta sotib olish va naqd pul yechib olishga cheklovlar kiritishiga to‘g‘ri keladi. Muallif to‘g‘ridan to‘g‘ri savol beradi: nima uchun orqaga qadam tashlash kerak?
“Rivojlanishning ushbu davrida, aksincha, bank tizimiga bo‘lgan ishonchni mustahkamlash zarur, bu esa yashirin iqtisodiyotni bosqichma-bosqich yo‘q qilish imkonini beradi. Taklif etilgan yechim belgilangan rivojlanish siyosatiga zid bo‘lib, orqaga, soyaga ketishga olib keladi. Yana naqd pulga juda katta ehtiyoj paydo bo‘ladi. O‘tmishga qaytamiz”.
Boshqa aytilgan oqibatlar orasida: depozitlardan mablag‘larning chiqib ketishi, naqd pulsiz aylanmaning qisqarishi, investitsiya muhitining yomonlashuvi — shu jumladan xorijiy investorlar nazarida ham. Mualliflardan biri ma‘muriy xarajatlarning o‘sishini alohida ko‘rsatib o‘tadi: banklar va soliq organlari o‘rtasida ma‘lumotlar almashishning yangi tizimini joriy etish oxir-oqibat komissiya va tariflar orqali mijozlar zimmasiga tushadigan xarajatlarni talab qiladi.
Ma‘lumotlarni himoya qilish kafolatlarining yo‘qligi
Boshqa bir qator izohlar to‘plangan ma‘lumotlarni saqlash va ulardan foydalanish bilan bog‘liq xavf-xatarlarga taalluqlidir. Taʼkidlanishicha, loyiha millionlab fuqarolarning moliyaviy profillarining yagona bazasini yaratishni nazarda tutadi, ammo ma‘lumotlarni saqlash muddatlarini, ularni yo‘q qilish mexanizmlarini, kirish cheklovlarini va ma‘lumotlar sizib chiqishi uchun javobgarlikni belgilamaydi. Shu bilan birga, Konstitutsiyaning 31-moddasida har bir shaxsga o‘zi haqida noqonuniy ravishda to‘plangan ma‘lumotlarni yo‘q qilishni talab qilish huquqi kafolatlangan — loyihada bu huquqni amalga oshirishning hech qanday mexanizmi yo‘q.
Bundan tashqari, aniq xavflar sanab o‘tilgan: ma‘lumotlarning sizib chiqishi, noqonuniy foydalanish, mansab vakolatlarini suiiste‘mol qilish, korrupsiya. Mualliflar quyidagi minimal choralarni taklif qiladi: bazaga har bir murojaatni avtomatik ravishda qayd etish, ma‘lumotlarga kirish huquqini olgan mansabdor shaxslarni aniqlash va oshkor qilganlik uchun alohida javobgarlik.
“Mansabdorlardan boshlang”
Bir necha izoh yozuvchilar quyidagi fikrni bildirmoqda: agar davlat moliyaviy shaffoflikni xohlasa, ishni budjetni tasarruf etuvchilardan boshlash kerak.
“Birinchi navbatda, mansabdor shaxslar uchun daromadlarni deklaratsiyalashni joriy etish kerak, buni allaqachon qilish kerak edi. Bu tizimni tajriba tariqasida mansabdor shaxslarda sinab ko‘rish kerak. Keyin uni jismoniy shaxslarga ham tatbiq etish mumkin bo‘ladi”.
Bir qator mualliflar yana-da ilgarilab, davlat soliq tushumlarini sarflashning to‘liq shaffofligini ta‘minlamaguncha, fuqarolar ustidan total nazoratning o‘zi qonuniylikka ega emas, degan yana-da prinsipial tezisni ilgari suradi. Xuddi shu ma‘noda, soliq imtiyozlari berilgan kompaniyalar, jumladan, texnoparklar rezidentlari, mualliflarning fikricha, trillionlab mablag‘larni soliqdan ozod qiladi — va hech qanday nazorat yo‘q. Oddiy fuqarolar esa nazorat ostiga olinadi.
Takomillashtirish bo‘yicha takliflar
Shu bilan birga, izoh yozganlarnig bir qismi loyihani nafaqat tanqid qilmoqda, balki aniq tuzatishlar ham taklif etmoqda.
Eng batafsil takliflar orasida quyidagilar bor:
- fuqaroning ma‘lumotlari uzatilganda yoki so‘ralganda, har safar uni mobil ilova yoxud SMS orqali xabardor qilish;
- saqlash muddatini belgilash: qoidabuzarlikni aniqlashga asos bo‘lmagan ma‘lumotlar uch yildan so‘ng o‘chirilishi yoki shaxsiyligi olib tashlanishi lozim;
- soliq idorasi aksini isbotlamaguncha, jismoniy shaxslar o‘rtasidagi P2P-o‘tkazmalar soliqqa tortiladigan daromad hisoblanmasligi to‘g‘risidagi normani mustahkamlash;
- qarindoshlikni tasdiqlash mexanizmini belgilab qo‘yish — buning mavjud emasligi o‘tkazmaning avtomatik ravishda qoidabuzarlik deb tan olinishiga olib kelmasligi kerak;
- fuqaroga uning operatsiyalari bo‘yicha biror qaror qabul qilinishidan oldin izoh berishi uchun kamida 22 ish kuni (taxminan bir kalendar oyi) muhlat taqdim etish;
- takroriy so‘rovlarni cheklash: qo‘shimcha so‘rovga faqat yangi holatlar yuzaga kelganda yoki nomuvofiqliklar aniqlangandagina yo‘l qo‘yilishi;
- qaror kuchga kirganidan so‘ng bir oy ichida nima daromad hisoblanishining aniq mezonlari hamda soliq to‘lovchilarning e‘tirozlarini ko‘rib chiqish tartibini o‘z ichiga olgan, jismoniy shaxslar operatsiyalarini tahlil qilishning yagona metodologiyasini tasdiqlash.
“Hukumatga nisbatan xalqning ishonchi nolga tushib ketadi”
Loyihaga umuman qarshi chiqmagan sanoqli izohlovchilar orasida olingan ma‘lumotlar “soliq siri” rejimi bilan himoyalanganini (nizomning 19-bandi), xorijiy raqamli platformalar ustidan nazorat o‘rnatish esa o‘rinli ekanini ta‘kidlayotgan bir muallif ham bor. Biroq uning pozitsiyasi ozchilik bo‘lib qoldi va muhokamada keng qo‘llab-quvvatlanmadi.
Qolgan barcha izoh yozganlarning fikri bir joydan chiqdi: qonun loyihasi rad etilishi yoki jiddiy qayta ishlanishi kerak — bu hukumat qarori orqali emas, balki faqat Oliy Majlisdagi qonunchilik tartib-taomili orqali, konstitutsiyaviy va aksilkorrupsiyaviy ekspertizalardan o‘tkazilib, tartibga solish ta‘sirining bahosi hamda moliyaviy-iqtisodiy asosnomasi e‘lon qilingan holda amalga oshirilishi lozim.
“Agar muhokamalardagi norozilikdan keyin ham bu qonun qabul qilinsa hukumatga nisbatan xalqning ishonchi nolga tushib ketadi. O‘zi allaqachon ishonchsizlik shakllanib bo‘lgan xalq orasida”.
Spot, avvalroq, UzQR yagona QR-kodi orqali to‘lovlar uchun xaridorlardan komissiya olinmasligi haqida yozgandi.
