Iyul oyida Toshkent hokimligi yo‘l bo‘yidagi pullik avtoturargohlardan foydalanganlik uchun haq to‘lamaganlik uchun ma’muriy javobgarlikni joriy etish to‘g‘risidagi qonun loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qo‘ydi.
Hujjat bilan Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksni yangi 128−11-modda bilan to‘ldirish taklif qilinmoqda — belgilangan muddatda to‘lamaganlik yoki to‘lashdan bo‘yin tovlaganlik uchun BHMning 2 baravarigacha (880 ming so‘m) jarima solinadi. Norma bepul to‘xtash joyiga ega bo‘lgan imtiyozli shaxslarga ta’sir qilmasligi kerak edi.
Jamoatchilik muhokamasining o‘zi 28-iyulgacha ochiq bo‘ldi, tashabbusga qarshi esa O‘zbekiston Xalq-demokratik partiyasi (XDP) chiqish qilib, haydovchi va avtoturargoh operatori o‘rtasidagi munosabatlar fuqarolik-huquqiy xususiyatga ega ekanligini ta’kidladi.
Muhokama yakunida Bosh prokuratura qonun loyihasining uchta asosiy bandining har biri bo‘yicha o‘z e’tirozlarini taqdim etdi. Toshkent shahar hokimligi hujjatni ishlab chiquvchi sifatida har bir e’tirozga rasmiy javob berdi. Spot davlat organlari o‘rtasidagi kelishmovchiliklarni moddama-modda tahlil qildi.
125-modda.
Qonun loyihasining birinchi bandi bilan MJtKning 125-moddasi (“Transport vositalaridan foydalanish qoidalarini buzish”) oltinchi qismini pulli to‘xtash joylarida ushbu transport vositasiga tegishli bo‘lmagan davlat raqami belgisi bo‘lgan transport vositasini boshqarganlik yoki joylashtirganlik uchun javobgarlik bilan to‘ldirish taklif etildi.
Bosh prokuratura normani ortiqcha deb hisoblab, MJtKning 125-moddasi beshinchi va oltinchi qismlari allaqachon bunday holatlarni qamrab olganini — ularda o‘zboshimchalik bilan yechib olingan raqamlar va o‘zganing raqam belgisi bilan transport vositasini boshqarish uchun javobgarlik belgilanganini ta’kidladi.
“Loyiha bilan MJtK 125-moddasining oltinchi qismiga kiritilishi nazarda tutilayotgan javobgarlikni mazkur moddaning beshinchi va oltinchi qismlari o‘z ichiga qamrab oladi. Shunga ko‘ra, MJtKning 125-moddasi oltinchi qismiga o‘zgartirish kiritishning zaruriyati yo‘qligi sababli, uni loyihadan chiqarib tashlash maqsadga muvofiq, deb hisoblaymiz.”, — deya ta’kidladi Bosh prokuratura.
Toshkent hokimligi tartibga solish predmetidagi farqni tushuntirib, bu dalilga qo‘shilmadi: amaldagi norma transport harakatiga taalluqli, tuzatish esa aynan to‘xtab turish uchun javobgarlikni joriy etadi.
“MJtKning amladagi 125-moddasining beshinchi va oltinchi qismilarida tegishincha davlat raqam belgisi o‘zboshimchalik bilan yechib olingan hamda boshqa transport vositasiga tegishli bo‘lgan davlat raqam belgisini o‘rnatgan holda boshqarish nazarda tutilgan, ya’ni aynan harakat nazarda tutiladi, to‘xtab turgan vaqt emas. Shunga asosan, loyiha bilan to‘xtab turish joylarida ham davlat raqam belgilarini yechib qo‘yigan holda to‘xtab turish uchun javobgarlikni belgilash”, — deyiladi hokimlik xabarida.
Bu hokimlik prokuratura e’tirozini to‘liq rad etgan va ta’rifni o‘zgarishsiz qoldirgan uchta banddan yagona banddir.
128−11-modda
Eng keng qamrovli va mazmunan boy munozaralar dastlab beshta qismdan iborat qilib taklif etilgan yangi 128−11-modda atrofida avj oldi: to‘xtash va to‘xtab turish qoidalarini, shu jumladan nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun mo‘ljallangan joylarda buzganlik uchun 1 BHM miqdorida jarima, to‘xtash joyidan chiqib ketilgan vaqtdan boshlab 12 soat ichida to‘lov amalga oshirilmagani uchun 2 BHMgacha jarima, begona yoki yechib olingan davlat raqamlari bilan to‘xtab turganlik uchun 2 BHMgacha jarima, o‘sha 12 soat ichida to‘lov qilinganda javobgarlikdan ozod etish va imtiyoz egalari uchun istisnolar.
Bosh prokuraturaning e’tirozlari normaning huquqiy tabiatiga taalluqli bo‘ldi. Idora moddaning birinchi qismi allaqachon amaldagi MJtKning 128−6-moddasi bilan qamrab olinganligini va eng muhimi, pullik avtoturargoh shartnomaviy munosabatlarga oid xizmat ekanligi, to‘lov shartlariga rioya etmaslik sud tartibida hal etilishi belgilanganligini ta’kidladi.
“Pulli to‘xtab turish joylari yuridik shaxs tomonidan fuqarolarga pulli xizmat ko‘rsatish bo‘lib, pulli to‘xtab turish joyiga belgilangan miqdordagi to‘lovni amalga oshirmaganlik yoki avtoraqamni yechib qo‘yganlik uchun ma’muriy javobgarlik belgilash maqsadga muvofiq emas”, — deya ta’kidladi Bosh prokuratura.
Prokuratura Fuqarolik kodeksining oferta va shartnoma erkinligi to‘g‘risidagi 354, 367 va 369-moddalariga batafsil murojaat qilib, mashinani pullik joyga joylashtirishda haydovchi va to‘xtash joyi egasi o‘rtasida aslida og‘zaki bitim tuziladi, demak, majburiyatni bajarmaslik ma’muriy emas, balki fuqarolik-huquqiy javobgarlikka sabab bo‘lishi kerakligini ta’kidladi. Idora qarz miqdori va jazo miqdori o‘rtasidagi tafovutga alohida e’tibor qaratdi.
“Shuningdek, loyihada pulli to‘xtab turish joylaridan foydalanganlik uchun to‘lovni amalga oshirishdan bo‘yin tovlash BHMning 2 baravarigacha, ya’ni 824 ming so‘mgacha miqdorda jarima qo‘llashga sabab bo‘lishi ko‘rsatilmoqda. Bunda, pulli to‘xtab turish joylaridan foydalanganlik uchun to‘lov 24 soat uchun 12 000 so‘m hisobidan jami 288 ming so‘mni tashkil etsa-da, ushbu harakat uchun 824 ming so‘mgacha jarima belgilash masalasini muhokama qilib ko‘rish lozim. Ya’ni, mazkur ma’muriy jarima konstitutsiyaviy mutanosiblik prinsipiga hamda MJtKning insonparvarlik va odillik prinsiplariga nomuvofiq”, — deyiladi Bosh prokuratura izohida.
Prokuraturaning eng keskin dalili xavfli pretsedent yaratish xavfi haqida ogohlantirish bo‘ldi.
“Shuni ham alohida ta’kidlash lozimki, agar mazkur yondashuv qabul qilinsa, kelgusida maishiy xizmatlar haqini to‘lamaslik, mehmonxona haqini to‘lamaslik, xususiy klinika xizmat haqini to‘lamaslik va boshqa shu kabi ko‘plab xizmatlar uchun ham ma’muriy javobgarlik joriy qilish mumkin bo‘lib qoladi. Bu esa, fuqarolik huquqining butun konsepsiyasini izdan chiqaradi. Shu nuqtayi nazardan loyiha huquqiy tizim uchun xavfli pretsedent yaratadi”, — deya xulosa qildi Bosh prokuratura.
Shuningdek, loyiha pullik avtoturargohda avtomobilning saqlanishi uchun kim javobgar degan savolga javob bermasligi ta’kidlandi. Idoraning xulosasi aniq edi — 128−11-moddani loyihadan butunlay chiqarib tashlash.
Hokimlik moddani chiqarib tashlamadi, lekin uni sezilarli darajada qayta yozib, bahsli qismlarni olib tashladi: besh banddan, aslida, bittasi yangi tahrirda qoldi.
“128−11-modda. Yo‘l bo‘yi pulli to‘xtab turish joyidan foydalanganlik uchun to‘lovni qonunchilikda belgilangan muddatda amalga oshirmaslik yoki amalga oshirishdan bo‘yin tovlash, —
bazaviy hisoblash miqdorining ikki baravari miqdorida jarima solishga sabab bo‘ladi. Ushbu moddada nazarda tutilgan huquqbuzarliklar qonunchilikka muvofiq to‘xtab turish joylaridan bepul yoki imtiyozli foydalanish huquqi berilgan shaxslarga nisbatan tatbiq etilmaydi”, — deyiladi loyihaning yangi tahririda.
Shunday qilib, jarima ikki baravarga — “BHMning 2 baravarigacha"dan qat’iy belgilangan 1 BHMgacha kamaytirildi, to‘xtash qoidalarini buzish va avtoturargohda begona raqamlar to‘g‘risidagi normalar esa moddadan olib tashlandi, qisman 125-moddada nizo predmeti bo‘lib qoldi.
Hokimlik “Yo‘l harakati to‘g‘risida"gi va “Avtomobil yo‘llari to‘g‘risida"gi qonunlarga tayanib, munosabatlarning huquqiy mohiyati bo‘yicha prokuratura bilan kelishmadi.
“Bundan ko‘rinib turibdiki, yo‘l bo‘yi pulli to‘xtab turish joylari tashkil etilgan hudud davlat hokimiyati organlariga tegishli bo‘ladi va davlat hokimiyati organlari “Yo‘l xarakati to‘g‘risida"gi Qonunning 25-moddasiga asosan ushbu joylardan foydalanish qoidalarini belgilaydi. Shunga asosan, davlat hokimiyati organlariga tegishli bo‘lgan joylarda tashkil etilgan yo‘l bo‘yi to‘xtab turish joylaridan foydalanganlik uchun to‘lovni amalga oshirmaslik uchun javobgarlik belgilanmoqda”, — deyiladi hokimlik xabarida.
Vazirlik, shuningdek, qonun to‘lovlarni to‘lashni to‘g‘ridan-to‘g‘ri talab qilishini, bunday imkoniyatni shunchaki eslatib o‘tmasligini ta’kidladi.
“Bundan tashqari, 25-moddaning ikkinchi qismida pulli to‘xtab turish joylaridan foydalanganlik uchun to‘lov naqd pul shaklida yoki naqd pulsiz shaklda, to‘lov tizimlaridan, shu jumladan avtomatlashtirilgan to‘lov tizimlaridan foydalanilgan holda amalga oshirilishi, ya’ni to‘lov to‘lanashi lozimligi belgilangan, bu tahrir pulli to‘xtab turish joyidan foydalanganlik uchun to‘lovni amalga oshirmasa ham bo‘ladi degan ma’noni bildirmaydi”, — deyiladi hokimlik javobida.
Maishiy va mehmonxona xizmatlari bilan bog‘liq xavfli pretsedent haqidagi dalilga hokimlik farqlash bilan javob berdi: kommunal yoki mehmonxona to‘lovlaridan farqli o‘laroq, yo‘l bo‘yidagi avtoturargoh uchun haq to‘lash majburiyati faqat og‘zaki shartnomadan kelib chiqmaydi, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri qonunda mustahkamlangan. Alohida ta’kidlanishicha, norma faqat shlagbaumsiz yo‘l chetidagi to‘xtash joylariga taalluqli — to‘lov to‘lanmaganligi shlagbaum bilan texnik jihatdan to‘sib qo‘yiladigan yopiq to‘xtash joylarida savol tug‘ilmaydi.
309−4-modda
Yangi 309−4-modda isbotlash tartibini belgiladi: 128−11-modda bo‘yicha qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi materiallar avtomatik foto va video qayd etish kameralari orqali yoki pullik avtoturargohlar egasi yoki operatorining o‘zi tomonidan — uning axborot tizimi ma’lumotlari asosida taqdim etilishi mumkin edi. Bu yerda Bosh prokuraturaning e’tirozi texnik emas, balki konseptual bo‘lib chiqdi va manfaatlar to‘qnashuviga tegishli edi.
“Shuni ham aytish joizki, pulli avtoturargoh operatorlari huquqbuzarlik sodir etilganligidan manfaatdor shaxs hisoblanadi. Chunki, ular to‘lovni oluvchi tomon hisoblanadi. Manfaatdor shaxsga huquqbuzarlik faktini aniqlash va dalillarni shakllantirish bo‘yicha vakolat berish xolislik prinsipiga zid keladi”, — deya ta’kidladi Bosh prokuratura.
Idora bundan ham uzoqqa borib, loyiha mantiqining o‘zini shubha ostiga qo‘ydi.
“Umuman olganda, loyihada davlatning ma’muriy majburlov vakolatlari xususiy tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy manfaatlarini ta’minlash vositasi sifatida qo‘llanilmoqda. Bu esa, ma’muriy javobgarlik institutining huquqiy tabiatiga ziddir”, — deyiladi Bosh prokuratura xabarida.
128−11-moddadan farqli o‘laroq, bu yerda hokimiyat murosa izlamadi, balki bahsli normani butunlay olib tashladi. Shunday qilib, loyihaning e’lon qilingan tahririda yangi jarima maqsadlari uchun to‘lanmaganlik faktini kim va qanday qayd etishi masalasi ochiq qolmoqda.
Natija
Toshkent hokimligi uchta bahsli banddan biri bo‘yicha prokuratura bilan to‘liq rozi bo‘ldi — 309−4-modda olib tashlandi, ikkinchisi bo‘yicha e’tiroz qisman inobatga olindi, asosiy modda — 128−11-modda qayta yozildi, jarima BHMning 2 baravaridan qat’iy belgilangan 1 baravarigacha kamaytirildi, bahsli qismlar chiqarib tashlandi va uchinchi, eng kam ahamiyatli modda — 125-modda bo‘yicha e’tirozni rad etdi.
Shu bilan birga, asosiy mazmunli bahs — avtoturargohning xususiy operatori bilan shartnoma bo‘yicha munosabatlarni MJTK normalari bilan umuman tartibga solish mumkinmi yoki yo‘qmi — rasman hal etilmagan: tomonlar pullik avtoturargohning huquqiy tabiatini “yo‘l obyekti” (hokimlik pozitsiyasi) yoki oddiy fuqarolik-huquqiy xizmat (Bosh prokuratura va XDP pozitsiyasi) sifatida turlicha talqin qilishda davom etmoqdalar.
Avvalroq Spot Toshkent avtobuslarida chiptasizlar soni oshgani haqida yozgandi.
