10-noyabr kuni kechqurun Toshkent aeroportida xorijdan olib kirilgan yangi telefonlarni bojxona rasmiylashtiruvi to‘xtatildi. Olib kirilgan qurilmalar dalolatnoma asosida olib qo‘yilishi va keyinroq qaytarilishi ma’lum qilindi. Oradan bir sutkadan kam vaqt o‘tib, Bojxona qo‘mitasi rasmiylashtirish jarayoni qayta tiklanganini e’lon qildi.
“Vaziyatga oydinlik kiritilgani sababli bugundan boshlab poytaxt aeroportida mobil qurilmalarni bojxona rasmiylashtiruvi belgilangan tartibda yana davom ettirilmoqda”, — deyiladi qo‘mitaning 11-noyabrdagi xabarida.
Mazkur tanaffusdan oldin yo‘lovchilardan shikoyatlar kelib tushgan edi. Ularning so‘zlariga ko‘ra, telefonlar 30 kungacha “ekspertiza"ga yuborilgan, bir sutka ichida rasmiylashtirish uchun esa $400 dan $1100 gacha pul so‘ralgan. Bojxona qo‘mitasi bu ma’lumotlarni rad etmoqda.
Spot nashri vaziyatda aslida nima sodir bo‘lgani, idora o‘z harakatlarini qanday izohlayotgani va bu borada ekspertlar qanday fikrda ekanini o‘rgandi.
IMEI nima va uning bojxonaga qanday aloqasi bor?
2019-yil aprel oyida O‘zbekistonda mobil qurilmalarni ro‘yxatga olish tizimi — UzIMEI ishga tushirilgan. Tizim operatori — Telekommunikatsiya tarmoqlarini boshqarish respublika markazi.
Xorijdan olib kelingan har bir telefon egasi tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilishi va buning uchun yig‘im to‘lanishi kerak edi. Hozirda ushbu yig‘im dastlabki 30 kun ichida 88 ming so‘mni, undan keyin esa 110 ming so‘mni tashkil etadi. Ma’lumotlar bazasida mavjud bo‘lmagan telefon O‘zbekiston mobil operatorlari tarmoqlarida ishlashdan to‘xtaydi.
Dastlab telefonni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun faqat pasportning o‘zi yetarli bo‘lgan, biroq bundan qayta sotuvchilar foydalana boshlagan. 2023-yilda ro‘yxatdan o‘tkazish jarayoniga Face ID orqali shaxsni tasdiqlash talabi qo‘shildi. 2024-yilda esa jarayonga bojxona tizimi ham qo‘shilib, yangi telefonlarni bojxona deklaratsiyasiga majburiy kiritish belgilandi. Shu vaqtdan boshlab tizim telefon mamlakatga olib kirilayotganda deklaratsiyadan o‘tkazilgan yoki o‘tkazilmaganini avtomatik tekshira boshladi. Agar telefonning olib kirilgani haqida ma’lumot mavjud bo‘lmasa, uning qiymatiga avtomatik ravishda 30 foiz bojxona boji hisoblanadi. Ushbu to‘lov amalga oshirilmaguncha qurilmani ro‘yxatdan o‘tkazib bo‘lmaydi.
Shu bilan birga, boj olinmaydigan holda telefon olib kirish limitlari ham o‘zgartirildi. 2024-yildan boshlab bir safar davomida umumiy qiymati $2 minggacha bo‘lgan ikkita telefonni olib kirishga ruxsat berildi. 2025-yil 1-maydan boshlab esa ushbu limit $1000 gacha kamaytirildi. Belgilangan limitdan qimmat bo‘lgan telefonlar uchun oshgan summa hisobidan 30% bojxona to‘lovi undiriladi.
Biroq amalda bu shuni anglatadiki, flagman smartfonlar endi boj olinmaydigan limit doirasiga sig‘maydi: ularni olib kirish uchun qo‘shimcha to‘lov qilish kerak.
2026-yil yozida ushbu jarayonlar birlashtirildi: UzIMEI tizimida ro‘yxatdan o‘tkazish bojxona rasmiylashtiruvi bilan bir vaqtda amalga oshiriladigan bo‘ldi. Natijada hozirgi to‘xtalish yangi telefon olib kirayotgan barcha yo‘lovchilarga ta’sir ko‘rsatdi. Bojxona qurilmalarni rasmiylashtirmayotgan paytda ularni UzIMEI tizimida 30% lik bojxona to‘lovisiz ro‘yxatdan o‘tkazish imkonsiz edi. Ro‘yxatdan o‘tkazilmagan telefon esa O‘zbekistonda ishlamaydi.
Kecha nima sodir bo‘ldi?
5-noyabr kuni Bojxona qo‘mitasida UzIMEI vakillari bilan uchrashuv bo‘lib o‘tdi. Unda IMEI-kodlarini klonlash va boshqa qurilmalarga tegishli kodlardan noqonuniy foydalanish masalalari muhokama qilindi. Tomonlar telefonlarni mamlakatga olib kirish ustidan nazoratni kuchaytirish va rasmiylashtirish tartib-taomillarini soddalashtirishga kelishib oldi.
Oblako nashrining yozishicha, foydalanuvchilar IMEI’ni rasmiylashtirish uchun ikki variant taklif etilayotganini aytmoqda: smartfonni $150 evaziga 30 kungacha ekspertizaga qoldirish yoki bir kunda rasmiylashtirish uchun $400−1100 to‘lash. Tezlashtirilgan xizmat narxi qurilma modeliga bog‘liq.
Telegramdagi Rastamojka kanali qo‘shimcha ekspertiza barcha qimmat telefonlarga yoki faqat IMEI-kodida shubhali holatlar aniqlangan qurilmalarga nisbatan qo‘llanishi masalasiga aniqlik kiritish zarurligini ta’kidladi. Kanal telefonlarni 30 kungacha vaqtincha olib qo‘yish fuqarolarga noqulaylik tug‘dirishi mumkinligini qayd etdi.
O‘sha kuni kechqurun Bojxona qo‘mitasi rasmiy bayonot bilan chiqdi. Toshkent aeroporti orqali xorijdan olib kirilayotgan yangi telefonlarni bojxona rasmiylashtiruvi vaqtincha to‘xtatildi. Idora bunday qarorni so‘nggi vaqtlarda qurilmalarni soxta va boshqa telefonlarga tegishli IMEI-kodlar yordamida boj olinmaydigan limitdan ortiq miqdorda olib kirishga urinishlar ko‘paygani bilan izohladi. Rasmiylashtirish jarayonini boshqa idoralar bilan birgalikda tekshiruv tartibi aniqlashtirilganidan keyin qayta tiklash va’da qilindi.
Bojxona qo‘mitasi matbuot kotibi Husan Tangriyevning aniqlik kiritishicha, telefonlarni mamlakatga olib kirish taqiqlanmagan. Biroq olib kelingan telefonlar dalolatnoma asosida olib qo‘yiladi, rasmiylashtirish jarayoni qayta tiklanganidan so‘ng esa rasmiylashtirilib, egalariga qaytariladi. Bu qachon amalga oshirilishi haqida idorada ma’lumot berilmagan.
Bojxona bugun nima deydi?
11-noyabr kuni Bojxona qo‘mitasi va UzIMEI markazi matbuot anjumani o‘tkazdi. Unda aeroportda telefonlarni bojxona rasmiylashtiruvi “belgilangan tartibda” qayta tiklangani ma’lum qilindi. Tanaffus 10-noyabr kuni kechqurundan 11-noyabrgacha davom etdi.
Faqat bitta o‘zgarish kiritildi: bundan buyon aeroportda mobil qurilmalarning IMEI kodi o‘zgartirilganiga shubha tug‘ilganda bojxona xodimlari aeroportda doimiy faoliyat yurituvchi UzIMEI markazi vakillariga murojaat qiladi.
Qo‘mitaning ta’kidlashicha, IMEI-1 va IMEI-2 kodlari bitta qurilmaga tegishli ekanini va ular bo‘yicha avval tarmoqda faollik bo‘lgan-bo‘lmaganini aniqlash maxsus bilim talab qiladi. Yangi tartib bunday holatlarni yagona tartibda hal etish va qonunbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan.
Vaziyatga oydinlik kiritilganligi sababli 11-noyabrdan boshlab poytaxt aeroportida mobil qurilmalarning bojxona rasmiylashtiruvi jarayonlari belgilangan tartibda yana davom etmoqda.
Avvalroq ijtimoiy tarmoqlarda aeroportda xorijdan kelgan yo‘lovchilarning telefonlari ekspertiza uchun 30 kungacha olib qo‘yilayotgani, ekspertizasiz bir kunda rasmiylashtirish uchun esa qo‘shimcha to‘lov olinayotgani haqida xabar tarqalgandi. Bojxona qo‘mitasi bunday tartib joriy etilmaganini ma’lum qildi.
Telefonlarni rasmiylashtirish haqiqatan ham to‘xtatilgan, biroq bunga boshqa sabab bo‘lgan: IMEI-identifikatorlarini aniqlash va qurilmalarning qonuniy olib kirilganini tasdiqlash tartibiga oydinlik kiritish zarur edi. “Mobil qurilmalarni noqonuniy olib kirish tobora qiyinlashib borayotgani sababli ayrim shaxslar nazoratni chetlab o‘tishning yangi sxemalarini ishga tushirmoqda”, — deyiladi xabarda.
Bojxona ma’lumotlariga ko‘ra, telefonlarni noqonuniy olib kirish qiyinlashgani sari nazoratni chetlab o‘tishning yangi usullari paydo bo‘lgan. Matbuot anjumanida shunday ikki sxema haqida ma’lumot berildi.
Birinchi sxema — “tovar-tashuvchi”. Bunda arzon tovar (telefon nusxasi, plata, quti, router, modem yoki GPS-treker) deklaratsiyasida deklaratsiyasiz olib kirilgan qimmat smartfonning IMEI-kodi ko‘rsatiladi. Holatlardan birida tadbirkor 10,6 mingdan ortiq Tecno qurilmasini olib kirgan, biroq hujjatlarda iPhone va Samsung telefonlarining IMEI-kodlari ko‘rsatilgan. Endilikda tizim rasmiylashtirish jarayonida bunday nomuvofiqliklarni avtomatik ravishda aniqlaydi.
Ikkinchi sxema — qayta proshivka qilish. Bunda ro‘yxatdan o‘tkazilmagan qimmat telefonga dasturiy yo‘l bilan boshqa qurilmaga tegishli IMEI-kod yoziladi. Natijada bitta telefonning ikkita kodi aslida ikki xil qurilmaga tegishli bo‘lib chiqadi.
Yaqinda aynan ikkinchi sxema Toshkent aeroportida aniqlangan. Ayrim yo‘lovchilar deklaratsiyada o‘zlari olib kelayotgan telefonning emas, balki avval noqonuniy olib kirilgan boshqa qurilmalarning IMEI-kodlarini ko‘rsatgan. Qayta proshivka qilingan telefonlarning sozlamalarida bitta kod, USSD-so‘rov orqali tekshirilganda esa boshqa kod aks etgan.
Biroq telefonlarni rasmiylashtirish nima sababdan to‘xtatilgan edi? Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, IMEI-1 va IMEI-2 kodlari bitta qurilmaga tegishli ekanini hamda ular avval tarmoqda ishlatilmaganini aniqlash, qo‘mita ta’kidlashicha, faqat mutaxassislar tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Shu sababli tekshiruv jarayoniga aeroportdagi UzIMEI xodimlari ham jalb etildi. Qo‘mita fikricha, bu bahsli holatlarni “huquqiy jihatdan to‘g‘ri va yagona tartibda” hal qilish imkonini beradi.
Mutaxassislar qanday fikrda?
Behzod Hoshimov,
iqtisodchi, Iqtisodchi Kundaligi Telegram-kanali va Uzbekonomics podkastlar turkumi muallifi.
IMEIni qiziq tomoni shundaki, bojlar qanday zararli va qimmatligini juda yaxshi ko‘rsatadigan keys. Hamma bittada tushunadi zararini. Lekin juda yaxshi zarari ko‘rinsa ham — yo‘q bo‘lib ketmayapti.
Agar qandaydir ehtimol bilan bojlar yo‘q bo‘lishini taxmin qilsak, birinchi bo‘lib UzImei yo‘qolishini kutsak bo‘ladi.
Ko‘p turdagi oziq-ovqatlar, elektronika, elektrotexnika, qurilish materiallari, transport vositalari, kiyim-kechak, avtomobillar, ishlab chiqarish uskunalari, maishiy texnika jihozlari va boshqa ko‘plab tovarlarga ham bojlar mavjud. Ular yo‘q bo‘lib ketishini qiyin tarafi — bunday ochiqchasiga ko‘rinmaydi. Oddiy odam bilmaydi masalan lift qancha turishini, lekin liftlarni narxi bizda bojlarni deb qimmatroq. Yoki poyafzal narxi qimmatroq. Lekin turi ko‘p bo‘lgani uchun, aniq bilmaymiz qancha ko‘p krossovkaga to‘lashimizni. Shunga ham bojlar bilinmaydi poyafzalda yoki muzqaymoqda.
Nega O‘zbekistonda narxlar qimmat desangiz — shu narsani — bojlarni — yodda tutish kerak, chunki hamma narsani narxi, sunʼiy ravishda qimmatlashtirilgan. Eng muhimi — qiymat yaratish uchun kerakli uskunalar va xomashyoni ham. Shuning uchun, qiymat yaratish ham o‘ta qimmat.
Milliy banklararo protsessing markazi (Humo) boshqaruvi sobiq raisi, Kurbanoff.net Telegram-kanali muallifi.
Aslida chap IMEI muammosi mavjud va, ehtimol, vakolatli organlar bu masala bilan jiddiy shug‘ullanishga qaror qilishgan. Ammo ularni mamlakat ichida ham “kimyoviylashtirish” mumkin: texnologiyalar va internet asri.
Bu yerda xavf zonasi — qimmat Apple yoki Samsung telefonlari emas, hatto arzon bo‘lmagan Xiaomi yoki Huawei telefonlari ham emas. Muammoli hudud — bu telefonlarning Xitoy klonlari bo‘lib, ular arzon butlovchi qismlarga asoslangan va IMEI kodini xizmat menyusi orqali o‘zgartirish imkonini beradi. Natijada, yengil manipulyatsiyalardan so‘ng tarmoqda allaqachon mavjud bo‘lgan IMEI-kodli “yangi” telefon paydo bo‘ladi.
Agar siz iPhone yoki Samsung‘ning “lyuks nusxasini” ko‘rgan bo‘lsangiz, ular aynan shunday telefonlardir. Ular Android asosida qurilgan, interfeysi iOS’ga o‘xshash va turli ma’lumotlarni manipulyatsiya qilish imkonini beruvchi arzon protsessorga ega.
Xuddi Xo‘ja Nasriddin haqidagi rivoyatdagidek bo‘ladi: yo‘qolgan joydan emas, yorug‘roq joydan qidirishadi.
Umuman olganda, bitta, beshta yoki hatto 100 ta holat uchun hammaga muammo tug‘dirishning nima keragi bor? Yoki odatdagidek “yana biror narsa o‘ylab topaylik.” Eng achinarlisi, bu kontrabandachilarga emas (agar ular hali ko‘p bo‘lsa), balki oddiy odamlarga ta’sir qiladi.
iqtisodchi, Uzbekonomics podkastlar turkumi va Telegram-kanali muallifi.
Yaqinda 2027 yil keladi. Lekin, haligacha IMEI degan balo kun tartibida turgani, u yo‘q bo‘lib ketish o‘rniga, battar bojlari/ta'qiqlari oshib borayotgani sharmandali vaziyat. Uyalish kerak.
IMEI tizimi joriy qilinganiga yaqinda 7 yil bo‘ladi adashmasam.
Shu vaqt ichida COVID degan pandemiya boshlanib, butun dunyo karantinga kirib-chiqishga ulgurdi. Arsenalga yangi murabbiy kelib, 22 yildan keyin Angliya chempioni bo‘ldi. O‘zbekiston futbol bo‘yicha Jahon chempionatiga ilk bor chiqib, unda qatnashib ham ulgurdi. “Marojniy” yeb kelishga ham ulgurdik.
AQSHda Tramp ketdi, Bayden keldi, Bayden ketdi, Tramp qaytdi. Texas ko‘k rangga aylandi. Kanzas 100 yildan beri saylamagan demokratni sayladi. Twitter “X"ga aylandi. ChatGPT paydo bo‘ldi, sun’iy intellekt tez rivojlandi. Hatto o‘sha iPhone 11 dan iPhone 18 gacha yetib keldik.
Biz esa hamon xorijdan o‘z pulimizga sotib olib kelgan telefonimizni IMEI ro‘yxatidan o‘tkazish tashvishi bilan yuribmiz. Bo‘lar endi.
Otabek Bakirov,
iqtisodchi, bakiroo Telegram kanali muallifi.
Yangi O‘zbekistonda o‘zbekistonliklarning yuqori — avtomobil rasmiylashtirish, avtomobil raqamidan tortib telefonigacha bo‘lgan ehtiyojlari ustida pul qiladigan buzuq modellar gullab-yashnashda davom etmoqda.
Va bu pulxo‘r modellarni amalda qo‘llash va o‘zbekistonliklarning shilib talash uchun ochofat to‘dalarga hech qanaqa qonun yo‘q. Ertalab tursangiz, faloncha narx, falon talab, fuston sinovlar sizni kutib turgan bo‘ladi. Hech bir hujjatsiz.
Yangi misol: “$150 evaziga smartfonni 30 kungacha ekspertizada qoldirish yoki bir kun ichida rasmiylashtirish uchun taxminan $450 to‘lash kerak bo‘ladi”. 30 kunlik ekspertizani qayerda olishgan? Qaysi hujjat bilan bu talablar kiritildi? Kim tasdiqlagan bu hujjatni? Bojxona qo‘mitasi? Kim ekspertizadan o‘tkazadi? Qani, ko‘rsatinglar unda asosni?
Tezlashtirilgan rasmiylashtirish narxi telefon modeliga qarab $400 dan $1100 gacha yetadi". Bu narxlarni kim belgiladi va kimning cho‘ntagiga tushadi? Iqtisodiyot va moliya vazirligi? Raqobat qo‘mitasi? Xuddi shunaqa, avtomobil rasmiylashtirish bilan bog‘liq tinimsiz oshayotgan to‘lovlar 11 oydirki, har oy oshadi.
Bojxona qo‘mitasida Konstitutsiyani o‘qishmaganmi yo ular UzIMEI xo‘jasiga hisobdormi? O‘zbekistonliklarni yetti yildan beri talab, UzIMEI xo‘jasining cho‘ntagiga o‘lpon yig‘ishda qiyinchiliklarga duch kelingan, emishki mobil qurilmalarning IMEI identifikatorlarini tekshirishda IMEI-1 va IMEI-2 kodlari bitta qurilmaga tegishli ekanini hamda ushbu kodlar bo‘yicha avval tarmoq hodisasi sodir bo‘lganini aniqlash maxsus bilim va ixtisoslik talab qiladi.
Konstitutsiyaning 20-moddasida ko‘rga hassa qilib yozib qo‘yilgan: “Inson bilan davlat organlarining o‘zaro munosabatlarida yuzaga keladigan qonunchilikdagi barcha ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga talqin etiladi”.
Biliming yetmayaptimi? Fuqaro aybdor emas! Malakang yetmayaptimi? Fuqaro aybdor emas! Bor bilimingni oshir, malakangni oshir, toki yangi qoidalar o‘ylab topib, tasdiqlab, 3 oydan keyin kuchga kiritilguncha, fuqaro haq.
Telefonlarni rasmiylashtirish tiklandi. UZIMEI hamda Bojxona qo‘mitasi hech bo‘lmasa, uzr so‘rashadimi? Baraka topgurlar, hech bo‘lmasa, xatoni tan olinglar va uzr so‘ranglar. Yuzlab, balki minglab yurtdoshlarimiz oxirgi 4 kunda ham o‘lponxo‘rlarga pul to‘lab, ham vaqtini yo‘qotib, shuncha sarson qilindi. Hali viloyatlardan bo‘lgan vatandoshlar yana millionlab pul sarflab telefonini olgani Toshkentga kelib, ketadi
Shukr qilinglarki, O‘zbekistonda normal sud yo‘q. Bo‘lmasa, jabrdiydalar minglab da’volar bilan to‘ymas UzIMEI qiroliniyam, sizlarniyam mahkama ichida ko‘mib tashlashardi.
Va o‘zi umuman, bunaqa sharmandali keysdan keyin, UzIMEI kontorasini tugatish, to‘lovlarni parlamentda tasdiqlash va to‘liq davlat byudjetiga o‘tkazish parlament kun tartibiga chiqishi kerak. Agar chiqmasa, nimaga kerak bizga parlament? O‘zbekistonliklar krepostnoymi yo qarzdor mahkummi yoki mustamlakami, qachongacha qanaqadir xususiy cho‘ntaklarga o‘lpon to‘lanadi?
Mualliflar fikri tahririyat pozitsiyasiga mos kelmasligi mumkin.
